Politikat pedagogjike të historisë, institucionet e memories kolektive dhe adresimi shoqëror i padrejtësive në rendet autoritare është esenciale në mënyrën se si formatohen itineraret e shoqërive si ajo shqiptarja. Por, në një kontekst të degradimit të kulturës dhe arsimit publik, shoqëruar nga atomizimi i shoqërisë, cilat janë mënyrat me të cilat kjo nevojë jetike e shoqërisë post-komuniste shqiptare do mund të adresohet?
Besnik SINANI, Tiranë
Më ka tërhequr përherë vëmendjen prezenca e grafiteve me drapër e çekan nëpër kampuse universitetesh perëndimore, këtij simboli të mirënjohur të unitetit revolucionar midis klasës punëtore dhe fshatarësisë, simbol ky që u popullarizua pas revolucionit sovjetik të 1917-tës. Kjo prezencë bëhet edhe më absurde në vende të Perëndimit, si Gjermania, ku gjysma e vendit – ajo që njihej gjatë Luftës së Ftohtë si Gjermania Lindore – ka jetuar nën sundimin brutal të komunizmit. Prezenca e këtyre grafitëve në këto kampuse është tregues i dështimit të edukimit universitar, ku rezistenca ndaj dhunës politike të kapitalizmit, shkatërrimit ekologjik të planetit, dhe luftërave neokoloniale duket të sugjerohet se mund të kundërshtohet dhe sfidohet vetëm duke i apeluar etosit të revolucionit komunist. Grafitët me drapër dhe çekan janë tregues i dështimit intelektual për të artikuluar dhe imagjinuar një gjuhë rezistence që nuk reduktohet në një amnezi kolektive ndaj krimeve të komunizmit.
Kjo amnezi ngrihet paralel me faktin se, me gjithë rrëzimin e regjimeve socialiste në Europën Lindore, ka pasur një vazhdimësi të dokumentuar përgjatë gjithë rajonit të rrjeteve të teknokratëve të regjimeve të dikurshme komuniste dhe të elitave intelektuale, të cilat e konvertuan kapitalin e tyre të dikurshëm organizativ në influencë politike, dominim ekonomik të tregut dhe të mediave në shoqëritë post-komuniste.
Joel Hallman-i ka treguar se si reformat e pjesshme në vendet ish-komuniste u dhanë përparësi figurave që kishin qenë brenda sistemit. Në librin Capitalism without Capitalists, një grup autorësh kanë treguar se si aparatçikët e dikurshëm dhe elitat intelektuale të lidhura me to i monopolizuan shoqëritë e dala nga diktaturat. Një tjetër grup autorësh tregon në Postsocialist Pathways se si po këto rrjete interesash i përcaktuan politikat e pronave dhe shpërndarjes ekonomike. Në Building Trust and Democracy, Cynthia Home tregon se si mënyra se si adresohet e kaluara në shoqëritë postkomuniste ka një efekt të drejtpërdrejtë në cilësinë dhe jetëgjatësinë e demokracive në vendet e dala nga komunizmi.
Vazhdimësia e dominimit politik, kulturor dhe mediatik të aparatçikëve dhe elitave kulturore nga koha e komunizmit nuk reflektohet detyrimisht si një besnikëri ndaj një ideali politik të përpjekjes së ngritjes së një shoqërie pa klasa, që synon eventualisht zhdukjen e shtetit si instrument politik, apo një ekonomie të pronësisë kolektive të mjeteve të prodhimit, e ngritur mbi kultivimin e “njeriut të ri socialist”. Përkundrazi, rrjetet e teknokratëve të dikurshëm dhe elitat intelektuale që i kanë mbështetur janë konvertuar lehtësisht në kujdestarët e rinj të rendit ekonomik neoliberal, që ka dominuar shoqëri si ajo shqiptarja qysh nga rënia e komunizmit. Për rrjedhojë, kjo vazhdimësi është materializuar në forma “solidariteti” klanor. E, megjithatë, ky identitet politik dhe ekonomik klanor ka këmbëngulur në mbrojtjen simbolike të figurave dhe arritjeve të supozuara të regjimit komunist të para ’90-tës, ngase ky klanizëm i ka rrënjët dhe memorien kolektive të nevojshme për çdo klan, të ngjizura pikërisht tek pushteti dhe klientelizmi i Partisë së Punës.
Por, teksa kjo memorie kolektive është esenciale për këtë solidaritet klanor, njëkohësisht edhe amnezia publike ndaj të kaluarës komuniste është e nevojshme për vazhdimësinë e legjitimitetit të këtij klani. Për rrjedhojë, megjithë këmbënguljen e refrenit të përsëritur në Shqipëri qysh nga rënia e komunizmit për të “mos mbajtur kokën mbrapa”, se kinse të gjithë kemi qenë “bashkëvuajtës dhe bashkëfajtorë”, studimi dhe edukimi i publikut për të kaluarën e diktaturës është në esencën e vet një parakusht për çlirimin nga hijet e saj, për një akt kolektiv purifikimi që mundësohet vetëm nga një dedikim kolektiv ndaj përgjegjësive që e pasuan periudhën komuniste, një parakusht ky metafizik për të shpresuar për ndërtimin e një shoqërie të drejtë.
Politikat pedagogjike të historisë, institucionet e memories kolektive dhe adresimi shoqëror i padrejtësive në rendet autoritare është esenciale në mënyrën se si formatohen itineraret e shoqërive si ajo shqiptarja. Por, në një kontekst të degradimit të kulturës dhe arsimit publik, shoqëruar nga atomizimi i shoqërisë, cilat janë mënyrat me të cilat kjo nevojë jetike e shoqërisë post-komuniste shqiptare do mund të adresohet?
Kemi parë, gjithsesi, disa përpjekje që meritojnë vëmendjen e publikut shqiptar, përpjekje që kanë synuar ndërgjegjësim kolektiv ndaj të kaluarës komuniste, gjë që në mënyrë të natyrshme do sillte edhe vëmendje mbi vazhdimësinë politike, ekonomike dhe kulturore të autoritarizmit të ngritur mbi premisa të reja politike dhe ekonomike. Ndoshta, ndër shembujt më të fundit, shembull i mirëfilltë ky i përpjekjes për edukimin publik rreth komunizmit, është botimi i fundit dynumërsh i revistës “Përpjekja”, të drejtuar nga një ish i burgosur politik në periudhën e komunizmit, shkrimtari Fatos Lubonja, dhe e edituar nga historiania Holta Vrioni. Ky dynumërsh paraqet një panoramë të gjerë e koherente të studimeve më të reja mbi diktaturën komuniste shqiptare dhe vendos një brez të ri studiuesish shqiptarë të formuar në liri në një dialog të informuar me traditën studimore ndërkombëtare. Shumë nga këta autorë kanë prodhuar studime të rëndësishme të bazuara mbi punë arkivore, të cilat e kanë pasuruar historiografinë shqiptare. Por, si mund të aksesohet kjo dije e re akademike nga një publik më i gjerë dhe cilat janë disa nga metodat e mundshme?
Në përpjekje për të kontribuar në këtë angazhim për të transferuar dijen akademike dhe arkivore në komunikim edukativ me publikun, në prill të 2024-tës, si pjesë e Institutit “Konak”, hapëm tek Galeria “Kalo” në Tiranë një ekspozite të titulluar “Ikonat e Opiumit”, ekspozitë që mëton të hedhë dritë mbi një nga metodat më të rëndësishme të propagandës komuniste kundra besimit fetar në Shqipëri, karikaturave të përdorura në mediat e regjimit.
Ekspozita shqyrtoi funksionin, përdorimin dhe komunikimin e grafikës antifetare – dhe njëkohësisht sakralizuese – të regjimit shqiptar midis laicitetit të sanksionuar (1946) dhe ateizmit shtetëror (1976). Siç vuri në dukje autori i esesë kuratoriale të kësaj ekspozite, Dr. Doan Dani, kjo grafikë prodhoi “maska” të fesë përmes parodisë e karikaturës dhe standardizoi një perceptim kolektiv përmes semantikës vizuale. Qarkullimi i saj në shtyp dhe në aparatin pedagogjik të organizatave punonjëse, thjeshtësia e mesazhit dhe monopoli i fjalës i shndërruan këto grafika në imazhe ikonizuese që vazhdojnë të ndikojnë perceptimet publike edhe pas rënies së regjimit. Ndërsa tkurrja publike e feve u kompensua me “izotope” socialiste (emancipim, shëlbim, progres, shkencë, “njeriu i ri”), grafika mori trajta dialektike: ajo jo vetëm denoncoi të “mbinatyrshmen”, por instaloi një gjuhë e imagjinatë kolektive, ku autoritetet e regjimit mishëronin të Mirën dhe të Vërtetën. Analiza historike e Danit dallon edhe raportin medium–publik: Hosteni ofroi vijimësi dhe cilësi si “fletë satirike” me lexues individual. Vatra e Kulturës shumëfishoi dhe shpërndau grafikën në rrjetin periferik të qendrave të kulturës, duke “krijuar publik”, ndërsa organet rinore (Zëri i Rinisë, Pionieri, Fatosi) e projektonin mesazhin drejt brezit të rritur nën inxhinierinë sociale – brez që më pas udhëhoqi tranzicionin.
Si pjesë e këtij eventi, organizuam edhe një bisedë me shkrimtarin dhe ish të dënuarin politik, Fatos Lubonjën, dhe profesorin e arteve pamore, Ardian Isufin. Qëllimi ishte pikërisht që ekspozita të kthehej në platformë të provokimit, edukimit dhe debatit publik. Kjo dha mundësinë për të ftuar pjesëmarrjen e publikut, duke e angazhuar me aspektin vizual dhe tekstual të materialit arkivor, me memorien orale dhe me reflektimet artistike.
Teksa një shembull i vetëm, ky rast është tregues i mirëfilltë se angazhimi me mediume alternative, që kombinojnë dijen akademike, performancën artistike dhe krijimin e platformave edukative ku transferimi i dijes bëhet i mundshëm në shoqëri, ka potencialin e angazhimit dhe shërbimit publik në adresimin e autoritarizmit jo vetëm si eksperiencë historike, por edhe si rrezik konstant i shoqërive tona.
