Në ambientin në të cilin jetojmë sikur na kthehet pasqyra e kohës para revolucionit, komunizmit, kur karakteristika kryesore ishte ndjenja e inferioritetit kolektiv, perceptim se “të tjerët” (elitat, shteti) janë fajtorë, edhe se ekziston një moral i brendshëm, ai nuk ka fuqi politike. Këtë situatë, bazuar në teorinë e Harris-it, e quajtëm si koha “e hajdutit”, që na e kujton “njeriun e sistemit”, kurse një pjesë e madhe e njerëzve e perceptojnë si sundim i “djemve të komunizmit”. Pra, nëse duhet ta sqarojmë pse na sundojnë “djemtë e sistemit”, duhet ta kuptojmë se kemi “deformim” të revolucionit, pasi që në vend se të sundohemi nga drejtësia, sundohemi nga “hajdutët”.
Rizvan SULEJMANI, Shkup
Pse “gjithandej” ndër shqiptarët njerëzit janë të pakënaqur e të zhgënjyer, inteligjenca e deprimuar, ndërsa populli i dëshpëruar? A dështoi “revolucioni demokratik”? Pse na qeverisin “fëmijët e komunistëve”? Si të dilet nga kjo situatë? Hamendësime që qarkullojnë në ambientin intelektual e mediatik, por që mbeten pa përgjigje.
Në kërkim të përgjigjes së disa prej këtyre pyetjeve, si pozicion bazë i analizës do të jetë thënia, “Shtetin e mendojnë të diturit, e fitojnë kriminelët, e vjedhin hajdutët, duhet ta sundojë drejtësia”, që qarkullon në diskursin publik. Kjo fjali, edhe pse e formuluar në mënyrë popullore, përmbledh një dramë të vjetër sa edhe vetë politika. Shprehja e shpalos hendekun midis ideimit të shtetit, marrjes së pushtetit dhe ushtrimit të tij moral. Në realitetin shqiptar të Maqedonisë së Veriut, drama nuk është thjeshtë teorike. Ajo shfaqet si përvojë historike, si zhgënjim kolektiv dhe si ndjesi e përhershme se shteti është gjithmonë “diku tjetër”, larg qytetarit, larg drejtësisë dhe, shpesh, larg dijes. Këtë qëndrim do ta vendosim në realitetin empirik të shqiptarëve në përgjithësi dhe atyre të Maqedonisë së Veriut në veçanti, të dekadave të fundit të shekullit njëzet dhe të kuartalit të parë të shekullit njëzetenjë. Dekadat e fundit të shekullit të kaluar do t’i quajmë si koha “para revolucionit”, ato të fundit të shekullit dhe fillimit të këtij që ecim do t’i njohim si “të revolucionit”, përderisa dekadat e fundit do t’i shohim si të konsolidimit, “pos revolucionit” – për shtet të së drejtës. Në këtë kuadrat do të mundohemi ta sqarojmë nëse mbetëm fëmijë politikë, që herë-herë bën kërcime në rolin e prindit, apo edhe jemi rritur dhe formuar për ta parë shtetin jo si nevojë për mbijetesë, por një ambient për jetë të mirë, siç do të kishte menduar Aristoteli.
Në kërkim të përgjigjes së këtyre pyetjeve më ra në dorë një libër që moti e kisha lexuar, për të më inkurajuar që këtij fenomeni t’i bëj një qasje jostandarde, atipike, si didaktik i psikologjisë. Bëhet fjalë për librin “Unë jam OK, ti je OK” (I’m OK – You’re OK) të Thomas A. Harris-it, mjek psikiatër amerikan, botuar për herë të parë në vitin 1967. Studimi bazohet në Analizën Transaksionale të Eric Berne-s, që trajton marrëdhëniet njerëzore, komunikimin dhe pozicionet psikologjike të individit. Pozicioni nismëtar i Eric Berne-s, si themelues i Analizës Transaksionale (Transactional Analysis – TA), është se individi nuk është thjeshtë qenie intrapsikike, por qenie relacionale, i cili ndërtohet dhe manifestohet përmes transaksioneve sociale (E. Berne, 1961, 21–25) Sipas tij, personaliteti nuk është i fshehur në thellësi abstrakte, por shfaqet në modele të komunikimit të përsëritura dhe të parashikueshme. Nisur nga kjo, Berne e formulon konceptin kyç të tri gjendjeve të egos: Prindi – internalizimi i normave, urdhrave dhe ndalimeve; I rrituri – përpunimi racional i realitetit aktual dhe; Fëmija – burimi i emocioneve, impulseve dhe kreativitetit. Berne thekson se këto nuk janë metafora, por struktura funksionale reale të personalitetit (E. Berne, 1961, 23).
Nën këtë dioptri do të bëjmë përpjekje që thënie nga e filluam analizën, edhe pse e thjeshtuar në formë të kapshme për masat, të mundohemi të shpjegojmë se në esencë rrënjët mund t’i ketë larg në filozofinë klasike greke, por edhe të jetë mbindërtuar nga mendimtarë tjerë. Vetë Platoni, në filozofinë e tij politike, ka insistuar se shteti mendohet nga mendja racionale, nga elitat intelektuale dhe morale. Këtë ai e përmblidhte në sundimin e filozofëve, jo sepse ata janë të përsosur, por sepse janë të vetmit që e kuptojnë dallimin mes interesit personal dhe së mirës së përbashkët (Plato, 1992).
Shën Augustini jep një alarm që në shekullin e pestë, kur paralajmëronte se një shtet pa drejtësi nuk është gjë tjetër, veçse një bandë grabitësish të organizuar (Augustine 2003, IV.4). Max Weber-i, sa i përket formimit të shtetit, veçanërisht ushtrimit të pushtetit, vëren se pushteti mund të fitohet përmes dhunës, karizmash ose edhe ligjërisht, por vetëm forma e fundit krijon shtet funksional (Weber 1965). Gjegjësisht, vetëm drejtësia garanton funksionim të shtetit.
Pra, nëse nuk kishim dashur të kemi një shtet të bandave, grabitqarëve, “hajdutëve”, për të cilin na paralajmëron Shën Augustini, dhe si kundërtezë të ngremë shtetin funksional, na duhet ta shtjellojmë pyetjen, çka duhet bërë dhe nëse jo, pse nuk mund të jetësohet një shtet i tillë? Përfundimi më bazik, kur mund të kemi një shtete që garanton jetë të mirë, është do të ndodhë vetëm atëherë kur shteti do të pushojë së qeni diçka që mendohet nga të diturit, fitohet nga të fortët dhe vidhet nga të papërgjegjshmit – për t’u shndërruar në atë që duhet të jetë: hapësirë e drejtësisë së përbashkët.
Nëse bazuar në thënien e Weber-it mund të nxjerrim një përfundim elementar për mënyrën se si formohen shtetet dhe si fitohen pushtetet, por edhe kur do të kemi shtetin që e dëshirojmë, na duhet të sqarojmë se cilat janë pozicionet njerëzore bazë të Harris-it, në cilat rrethana vijnë në shprehje vis-a-vis kontekstit historik dhe si ta bëjmë që njerëz me pozicione më të avancuara të vijnë në shprehje, për të arritur deri tek qëllimi – shteti si hapësirë e drejtësisë së përbashkët.
Sipas Thomas A. Harris-it, njerëzit pozicionohen në katër pozicione themelore jetësore, që e shpjegojnë mënyrën se si individi e sheh veten dhe tjetrin dhe prej tyre burojnë sjelljet morale, shoqërore ose edhe kriminale. Pozicionet bazë janë: Unë jam OK – Ti je OK, Unë nuk jam OK – Ti je OK, Unë jam OK – Ti nuk je OK dhe Unë nuk jam OK – Ti nuk je OK.
Nëse këtë e marrim si të mirëqenë, duhet të japim një përshkrim elementar, se në cilin nga këto pozicione, akomodohet, krimineli, hajduti, i dituri dhe njeriu i drejtë.
Harris shkruan se pozicioni Unë jam OK – Ti nuk je OK janë njerëz me sjellje antisociale dhe kriminale, kjo për arsye se krimineli e sheh veten si të justifikuar, të fortë ose të zgjedhur, kurse tjetrin e sheh si armiqësor, inferior ose fajtor, prandaj dëmtimi i tij justifikohet. Ky pozicion shoqërohet me agresivitet, mungesë empatie dhe racionalizim të dhunës.
Pozicioni Unë nuk jam OK – Ti je OK – që mund të kalojë edhe në forma të tjera – i përshkruhet shpesh hajdutit, ngase ai ndien inferioritet dhe ka mungesë vlere personale. Ai e sheh tjetrin si më të fortë, më të pasur ose më të privilegjuar. Vjedhja shfaqet si kompensim psikologjik, tentativë për të marrë atë që mendon se “i mungon”. Ky pozicion është dinamik, i ndryshueshëm, ngase në rastet e hajdutëve manipulativë ose cinikë, mund të zhvendoset drejt Unë jam OK – Ti nuk je OK, gjegjësisht të transformohet në kriminel.
Njeriu i mirë / i drejtë është ai që mban pozicionin Unë jam OK – Ti je OK, që është pozicioni më i shëndetshëm psikologjikisht dhe karakterizohet me respekt për veten dhe tjetrin, me ndjenjë përgjegjësie, drejtësi, empati dhe bashkëpunim. Një njeri i tillë vepron sipas normave morale, ligjit dhe ndërgjegjes etike. Harris-i shton se ky pozicion nuk është i lindur, por arrihet përmes pjekurisë dhe reflektimit.
Nëse kemi dhënë një përshkrim të pozicioneve dhe manifestimin e tyre në përditshmëri në jetën shoqërore, si dhe vlerat morale që ata mund t’i përkapin, të bëjmë përpjekje të shohim se në cilat rrethana dhe konteste historike çdonjëri prej tyre vjen më së shumti në shprehje, brenda kornizës historike që e kemi parapërcaktuar. Kornizën e kemi ndarë në katër faza të tranzicionit që i përshkruhen historisë më të re, kalimit nga socializmi, komunizmi, në demokraci liberale dhe ekonomi tregu, që duhet ta prodhojë shtetin modern, ku sundon drejtësia. Fazat i kemi përkufizuar si: “para-revolucionare”, “revolucionare”, e konsolidimit dhe “pos-revolucionare”, me karakteristikat e tyre fondamentale.
Faza e “para-revolucionit” – para vitit 1990, fundi i komunizmit – tek shqiptarët karakterizohej me kriza, pabarazi, delegjitimim të rendit dhe shtetit. Në këso rrethana pozicioni dominues i elitave politike është Unë nuk jam OK – Ti je OK. Kjo është kohë kur marrin hov tipat njerëzorë siç janë të shtypurit, të varfëruarit, të përjashtuarit socialë dhe intelektualë të zhgënjyer. Për këto rrethana karakteristika kryesore është ndjenja e inferioritetit kolektiv, perceptimi se “të tjerët” (elitat, shteti) janë fajtorë, edhe se ekziston një moral i brendshëm, ai nuk ka fuqi politike. Hajduti, sipas Harris-it, për rastin tonë “njeriu i sistemit”, është figurë tipike e kësaj faze në nivel individual, ndërsa në nivel kolektiv e kemi masën e frustruar.
Faza “revolucionare” që karakterizohet me shpërthim, dhunë, rrënim të rendit – 1997, lufta qytetare në Shqipëri; më 1999 lufta e Kosovës; më 2001, konflikti në Maqedoni, në përgjithësi, por edhe ndër shqiptarët, dominon pozicioni Unë jam OK – Ti nuk je OK. Në këto rrethana gjejnë hapësirë tipi njerëzor revolucionar radikal, udhëheqësi karizmatik, militanti ideologjik, “komandantët” e luftës. Karakteristikë kryesore është vetëlegjitimim moral, dehumanizimi i armikut dhe justifikim i dhunës “në emër të drejtësisë”. Në këtë ambient krimineli politik dhe revolucionari i dhunshëm ndajnë të njëjtën strukturë psikologjike, ndryshon vetëm narrativi.
Faza e konsolidimit, vendosja e rendit të ri, është koha kur pozicioni dominues është Unë jam OK – Ti je OK (normativisht), por shpesh (praktikisht ) ndërthuret me Unë jam OK – Ti nuk je OK. Tipi njerëzor që dominon është ligjvënësi, burokrati, reformatori institucional. Përderisa perioda karakterizohet me nevojën për stabilitet, del në sipërfaqe kompromisi moral, që shpesh shpaloset përmes tensionit mes idealit dhe pushtetit. Historikisht, por edhe në rastin tonë, kjo fazë prodhon kushtetuta, ligje për të gjithë, por në praktikë paraqiten përjashtime, spastrime ideologjike e konceptuale, kurse në atmosferë ndjehet një autoritarizëm latent. Paraqiten indikacione e para të degjenerimit ose njeriu i drejtë rrezikohet nga kriminelët.
Faza “post-revolucionare” është faza më e ndjeshme, ngase në këtë fazë është me rëndësi cila rrugë do të ndiqet, ajo e normalizimit apo e degjenerimit. Në skenarin e parë, pozitiv, duhet të gjenerohet shoqëri e drejtë, me individë, Unë jam OK – Ti je OK, ku primare do të jetë sundimi i ligjit, barazia morale dhe institucionet funksionale. Kjo, fatkeqësisht, ndodhë rrallë, por e përfaqëson idealin kantian dhe etikën fetare. Në shumë raste gjatë historisë, ndërsa në rastin e shqiptarëve në veçanti, duket të ketë ndodhur degjenerimi revolucionar, Unë nuk jam OK – Ti nuk je OK, që shprehet me cinizëm, humbje besimi dhe apati shoqërore. Në këso rrethana lind diktatura, nihilizmi dhe krijohen kushte për revolucionin e radhës, gjegjësisht sistemi politik, me të edhe institucionet shtetërore, mbeten jostabile, nuk prodhojnë drejtësi të paanshme, kjo si parakusht për ekonomi tregu mbi parimin e dorës së zezë të vetë rregullimit, por ekonomi konjukturale, që për pasojë ka humbje të llogaridhënies politike si determinuese për mbylljen e qarkut të stabilitetit politik dhe shtetit që garanton jetë të mirë.
Në raste të tilla para dështimit politik, revolucion pëson dështim moral. Kjo nënkupton se fitorja e revolucionit reduktohet në rrëzimin e rendit, nderimin e kornizës kushtetuese ose edhe vetë çlirimin, por jo edhe lirinë dhe kalimin stabil në pozicionin Unë jam OK – Ti je OK. Vetëm nëse do të arrinim në këtë fazë do të gjejmë pikëtakimin e Harris-it, Kantit, etikës fetare dhe kontratës sociale të Lokut, që duhet të jetë qëllimi final.
Që të mund të nxjerrim përfundime elementare se pse ndodhi “degjenerimi revolucionar”, do të na duhet ta fusim në lojë Analizën Transaksionale të Eric Berne-s dhe interpretimin që i bën Thomas A. Harris-i. Sipas këtij të fundit, individët dhe shoqëritë veprojnë nga tri gjendje të egos: prindi, i rrituri dhe fëmija.
Nëse e analizojmë pak më me kujdes situatën aktuale në shteteve shqiptare, por edhe atë të Maqedonisë së Veriut, na shfaqet një pasqyrë tronditëse. Kur korrupsioni bëhet normë, ndërsa ligji përjetohet si instrument selektiv dhe jo si standard universal, atëherë grabitja nuk është devijim, por është sistem. Në realitetin shqiptar, në përgjithësi, dhe të Maqedonisë së Veriut, në veçanti, kjo krijon një kulturë cinizmi, ku qytetari nuk pyet më “a është e drejtë?”, por “a është e mundur?”. Një gjendje e tillë është shenja më e rrezikshme e degradimit politik, sepse e shkatërron vetë idenë e përgjegjësisë morale. Në terminologjinë e Harris-it, pozita ekzistenciale e njeriut është Unë jam OK – Ti nuk je OK, që është pozita e grabitësit, e sunduesit arbitrar dhe e pushtetit pa empati. Kjo do të thotë se jetojmë në kohën kur politika udhëhiqet nga instinktet fëmijërore, që nuk mund të bëjë dallimin çka më takon dhe çka nuk më takon, pse më takon dhe pse nuk më takon. Ajo vërsulet të marrë çdo gjë që i del përpara, pa menduar për pasojat, që i bie se jemi në kohën kur shtetin e “vjedhin hajdutët”.
Përkundër kësaj, Thomas A. Harris-i argumenton se shoqëritë funksionale ndërtohen vetëm kur dominohet pozicioni Unë jam OK – Ti je OK. Pra, kur vendimmarrja buron nga gjendja e të rriturit, që karakterizohet me racionalitet, barazi morale dhe ligjshmëri (Harris 1967), kjo për arsye se drejtësia nuk është thjesht institucion, por ajo është gjendje mendore kolektive. Ajo kërkon që shteti të mos funksionojë as nga impulsi i Fëmijës, as nga autoritarizmi i Prindit ndëshkues, por nga balanca racionale, I rritur. Në këtë kuptim, problemi kryesor i realitetit tonë nuk është mungesa e ligjeve, por mungesa e kulturës së të rriturit politik.
Në ambientin në të cilin jetojmë sikur na kthehet pasqyra e kohës para revolucionit, komunizmit, kur karakteristika kryesore ishte ndjenja e inferioritetit kolektiv, perceptim se “të tjerët” (elitat, shteti) janë fajtorë, edhe se ekziston një moral i brendshëm, ai nuk ka fuqi politike. Këtë situatë, bazuar në teorinë e Harris-it, e quajtëm si koha “e hajdutit”, që na e kujton “njeriun e sistemit”, kurse një pjesë e madhe e njerëzve e perceptojnë si sundim i “djemve të komunizmit”. Pra, nëse duhet ta sqarojmë pse na sundojnë “djemtë e sistemit”, duhet ta kuptojmë se kemi “deformim” të revolucionit, pasi që në vend se të sundohemi nga drejtësia, sundohemi nga “hajdutët”. Gjegjësisht, kemi mbetur “Fëmijë” politikë, që udhëhiqet nga instinkti dhe nuk arriti të shkëputet prej “Prindit” – ndikimit të faktorit ndërkombëtarë në vendimmarrje – për të përjetuar fazën e “Të rriturit”, që udhëhiqet nga arsyeja dhe normat morale.
Nëse duam të dalim nga kjo situatë, duhet të bëjmë çmos që të mos lejojmë të devijojë “revolucionit demokratik”. Të ndërgjegjësohemi dhe të parandalojmë që elitat politike, por edhe ato intelektuale, të mos rrëshqasin në drejtim të pozicionit Unë jam OK – Ti je nuk je OK, kurse ndër masat e gjëra të dominojë bindja Unë nuk jam OK – Ti je OK, karakteristikë kjo e kohës së komunizmit, “para revolucionit demokratik”. Të bëjmë përpjekje që të dominojë pozicioni Unë jam OK – Ti je OK dhe të ndalojmë që të arriturat t’i vlerësojmë vetëm me ndërrimin e sistemit dhe normave juridike, pse jo edhe përfaqësimit, dhe me të t’i justifikojmë elementet devijuese me prirje kriminele e të kleptomanisë. Gjithmonë duhet ta mbajmë në fokus se qëllimi final i “revolucionit demokratik” është krijimi i shtetit si hapësirë e drejtësisë së përbashkët. Të pajtohemi se thënia “shtetin duhet ta sundojë drejtësia” nuk është një klishe morale, por një projekt i papërfunduar politik. Të kuptojmë se për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut sfida nuk është vetëm përfaqësimi etnik ose pjesëmarrja numerike në pushtet, por kalimi nga politika e instinktit në politikën e përgjegjësisë. Vetëm atëherë do të ndërrojë percepcioni se na qeverisin “fëmijët e komunistëve”.
