Shqipëria post-totalitare shfaq pluralizëm formal me parti politike, zgjedhje periodike, media të shumta dhe një shoqëri civile në rritje. Megjithatë, ky pluralizëm funksionon brenda kufijve të ngushtë të toleruar nga elitat sunduese. Partitë politike janë struktura të centralizuara, ku debati i brendshëm është minimal, ndërsa shoqëria civile dhe media varen nga burime financiare të lidhura me pushtetin politik ose ekonomik.
Shkruan: Ardian MUHAJ, Tiranë
Në shoqëritë nën diktaturë, dhuna politike ushtrohet mbi mendimin, fjalën dhe ndërgjegjen kolektive. Qëllimi është zhdukja e disidentëve dhe vrasja e disidencës në vetvete, si vrasje e ndërgjegjes kritike të një shoqërie. Në regjimet totalitare, disidenca perceptohet jo si mendim alternativ, por si kërcënim ekzistencial ndaj vetë sistemit. Çdo shprehje e pavarur mendimi, çdo kërkesë për pluralizëm apo autonomi morale, shihej si tradhti, armiqësi dhe sabotim. Vrasja e disidencës nuk është thjesht eliminim i individëve që kundërshtojnë pushtetin, por proces sistematik i shkatërrimit të aftësisë së shoqërisë për të menduar ndryshe, për të dyshuar dhe për të gjykuar. Rasti shqiptar, veçanërisht gjatë regjimit komunist, përbën një shembull paradigmatik të këtij procesi, ku shtypja e disidencës u shoqërua me izolim ekstrem, me kriminalizimin e mendimit të lirë dhe me shndërrimin e frikës në mekanizëm shoqëror vetëdisiplinues. Për këtë arsye, diktatura shqiptare ndërtoi një aparat të tërë represiv, politik, juridik, ideologjik dhe kulturor, për ta zhdukur disidencën që në embrion. Eliminimi fizik i kundërshtarëve politikë, burgosjet, internimet, survejimi i vazhdueshëm dhe censura totale nuk ishin masa sporadike, por pjesë e një strategjie afatgjatë për të prodhuar një shoqëri pa zë kritik.
Vendosja e perdes së hekurt mes shqiptarëve brenda dhe jashtë kufijve shtetërorë shërbeu si një mjet thelbësor për vrasjen e ndërgjegjes kritike. Izolimi nga diaspora, nga shqiptarët nën Jugosllavi, nga arbëreshët dhe nga bota perëndimore, e privoi shoqërinë e Shqipërisë komuniste nga krahasimi, nga dialogu dhe nga qarkullimi i ideve. Në mungesë të kontaktit me realitete alternative, propaganda shtetërore u bë i vetmi burim “i të vërtetës”. Kjo gjendje prodhoi atë që mund të quhet vetëizolim mendor ku shoqëria shkëputet jo vetëm nga bota, por edhe nga vetvetja, nga traditat e saj kritike dhe nga trashëgimia pluraliste e mëparshme. Një nga pasojat më të rënda të vrasjes së disidencës ishte shndërrimi i frikës në normë shoqërore. Frika nuk funksiononte vetëm si reagim ndaj dhunës shtetërore, por si mekanizëm i brendësuar vetëkontrolli. Njerëzit mësonin të heshtnin, të vetëcensuroheshin, të shmangnin mendimin kritik edhe në sferën private. Kjo gjendje prodhoi një shoqëri thellësisht të traumatizuar, ku bindja publike ishte e rreme, ndërsa mendimi i lirë edhe nëse ekzistonte, ishte i pazëshëm.
Vrasja e disidencës ka pasoja afatgjata, sepse e dobëson ose e zhbën debatin publik, e relativizon të vërtetën dhe e pamundëson ndërtimin e një kulture demokratike funksionale. Prandaj, rindërtimi i demokracisë nuk mund të kufizohet në institucione formale, por kërkon rikthimin e disidencës si vlerë, rehabilitimin e mendimit kritik dhe përballjen me trashëgiminë e diktaturës. Në këtë kuptim, Shqipëria post-1990 paraqet një paradoks, me një shoqëri formalisht demokratike, por me vështirësi serioze në prodhimin dhe mbrojtjen e mendimit të pavarur e kritik.
Lëvizja e Dhjetorit 1990 përfaqëson momentin simbolik të ringjalljes së ndërgjegjes kritike në shoqërinë shqiptare si akt i çlirimit mendor nga frika dhe heshtja e imponuar për dekada. Studentët dhe qytetarët që dolën në rrugë nuk e sfiduan vetëm regjimin, por edhe kulturën e frikës. Ky akt dëshmoi se, me gjithë përpjekjet sistematike për ta vrarë disidencën, ndërgjegjja kritike nuk ishte zhdukur plotësisht, por ishte shtypur dhe priste momentin për t’u rishfaqur. Megjithatë, rënia e diktaturës nuk nënkuptoi automatikisht rikthimin e plotë të mendimit kritik. Trashëgimia e frikës, e konformizmit dhe e mosbesimit vazhdoi ta ndikojë jetën publike edhe pas vitit 1990-të. Pyetja nëse shoqëria shqiptare është çliruar nga komunizmi, si matricë mendore dhe si kulturë qeverisëse, mbetet ende aktuale.
35 vjet më pas… nga shtypja e hapur te neutralizimi i heshtur
Ndryshe nga diktatura, ku disidenca shtypej me burg, internim dhe dhunë fizike, Shqipëria post-1990 ka njohur një formë më të sofistikuar të vrasjes së disidencës. Mendimi kritik nuk ndalohet zyrtarisht, por neutralizohet përmes mekanizmave të tjerë si margjinalizimi, diskreditimi publik, instrumentalizimi mediatik dhe përjashtimi nga qendrat e vendimmarrjes. Disidenti i pas vitit 1990-të nuk përballet më me pushkatim ose kamp pune, por me heshtje, me etiketim si “i padobishëm” ose “jashtë realitetit”. Kjo formë e re e represionit është më pak e dukshme, por po aq efektive në shuarjen e ndërgjegjes kritike. Në Shqipërinë post-1990, frika nuk ka më formë shtetërore represive, por formë sociale dhe ekonomike si frikë nga humbja e vendit të punës, nga izolimi profesional, nga sulmet mediatike ose nga përjashtimi politik. Kjo gjendje prodhon autocensurë, një nga format më të rrezikshme të vrasjes së disidencës, sepse nuk kërkon ndërhyrje të drejtpërdrejtë të pushtetit. Shoqëria mëson të heshtë vetë, duke e kufizuar mendimin kritik në rrethe private ose duke e zëvendësuar me konformizëm publik. Në këtë kontekst, disidenca reale nuk vjen nga institucionet, por nga individë të pavarur, intelektualë, gazetarë apo aktivistë që mbeten jashtë sistemit të shpërblimeve politike dhe ekonomike. Pikërisht për këtë arsye, ata shndërrohen në objekt sulmi, përqeshjeje ose injorimi sistematik.
Edhe pse Shqipëria ka pluralizëm mediatik formal, debati publik karakterizohet nga polarizimi artificial, banalizimi dhe mungesa e analizës kritike. Media, në vend që të shërbejë si hapësirë e disidencës dhe e kontrollit të pushtetit, funksionon si instrument riprodhimi i narrativave të interesit. Në këtë mjedis, mendimi i thellë kritik, ai që sfidon strukturat, jo thjesht individët, mbetet periferik. Shqipëria post-1990 përballet ende me sfidën e ndërtimit të një kulture ku disidenca të mos shihet si kërcënim, por si domosdoshmëri demokratike. Pa mendim kritik, demokracia reduktohet në procedurë formale, ndërsa pushteti, pavarësisht rotacionit, mbetet i pakontrolluar. Rikthimi i disidencës si vlerë kërkon çlirimin nga frika e trashëguar, mbrojtjen institucionale të fjalës kritike dhe edukimin e brezave të rinj për të menduar ndryshe, jo për t’u përshtatur.
Në këtë kuptim, Dhjetori u vesh me një domethënie jo vetëm politike, por edhe morale, duke shënuar ringjalljen e ndërgjegjes kritike të një shoqërie të traumatizuar nga dekada represioni. Megjithatë, 35 vjet më pas, pyetja që shtrohet sot nuk është më nëse diktatura ka rënë formalisht, por nëse disidenca është konsoliduar si kulturë demokratike apo është neutralizuar në forma të reja, më pak të dukshme, por po aq efektive. Kalimi nga diktatura në pluralizëm politik nuk shënoi një shkëputje të plotë nga logjika e kontrollit mbi mendimin. Përkundrazi, Shqipëria post-1990 dëshmon një transformim të mekanizmave të vrasjes së disidencës nga represioni i hapur drejt neutralizimit institucional, mediatik dhe ekonomik. Ndërgjegjja kritike nuk shtypet më me terror shtetëror, por me mekanizma më të rafinuar kontrolli, që e bëjnë heshtjen funksionale dhe konformizmin të shpërblyer.
Autoritarizëm i ricikluar dhe kriza e konsolidimit demokratik
Rënia e regjimit komunist në Shqipëri në vitin 1990-të u interpretua gjerësisht si fundi i një epoke historike dhe si hyrje e menjëhershme në demokraci. Megjithatë, zhvillimet e mëvonshme treguan se kalimi nga totalitarizmi në demokraci nuk është një proces linear, por një tranzicion i ndërlikuar, i shoqëruar me vazhdimësi strukturore, kulturore dhe elitare. Në këtë kontekst, teoria e Juan Linz-it mbi regjimet autoritare dhe post-autoritare ofron një kornizë analitike të përshtatshme për të kuptuar natyrën hibride të rendit politik shqiptar pas vitit 1990-të. Shqipëria nuk u shndërrua menjëherë në një demokraci të konsoliduar, por hyri në atë që Linz-i do ta përshkruante si një hapësirë gri midis totalitarizmit të rrëzuar dhe demokracisë së papërmbushur.
Juan Linz e përshkruan atë që ai e quan si “trashëgimi autoritare” në regjimet pastotalitare, pra struktura formalisht demokratike, por me kulturë politike të dobët dhe intolerancë ndaj kritikës së mirëfilltë. Sot, 35 vjet pas, sfida themelore e shoqërisë shqiptare mbetet çlirimi jo vetëm nga diktatura si regjim, por nga diktatura tashmë si mendësi. Pluralizmi politik dhe mediatik ekziston, por nuk shoqërohet me pluralizëm real të ideve dhe me tolerancë ndaj mendimit kritik. Pa rehabilitimin e disidencës si vlerë demokratike dhe pa mbrojtjen e mendimit kritik, demokracia shqiptare rrezikon të mbetet procedurale, e zbrazët dhe e pambrojtur ndaj rikthimeve autoritare.
Për ta kuptuar natyrën e sistemit post-1990, është thelbësore të theksohet se Shqipëria komuniste përfaqësonte një nga format më rigoroze të totalitarizmit europian. Regjimi ishte i karakterizuar nga një ideologji gjithëpërfshirëse marksiste-leniniste, mobilizim i detyruar i masave, kontroll total mbi jetën publike dhe private, si dhe eliminim absolut i pluralizmit politik, shoqëror dhe kulturor. Në terminologjinë e Linz-it, ky ishte një totalitarizëm klasik, ku pushteti synonte jo vetëm bindjen politike, por transformimin e plotë të shoqërisë dhe njeriut. Kjo trashëgimi e rëndë strukturore dhe mendore e bën rastin shqiptar veçanërisht problematik në fazën post-totalitare. Linz-i thekson se rënia e një regjimi totalitar nuk prodhon automatikisht demokraci dhe Shqipëria post-1990 e konfirmon këtë tezë. Ndërsa ideologjia zyrtare dhe aparati represiv u shpërbënë, shumë praktika të pushtetit, modele sjelljeje dhe mentalitete politike mbijetuan. Në vend të një tranzicioni të plotë demokratik, Shqipëria përjetoi një metamorfozë të autoritetit, ku kontrolli mbi shoqërinë u zhvendos nga dhuna e drejtpërdrejtë drejt mekanizmave informalë të ndikimit, klientelizmit dhe kontrollit të burimeve.
Një nga tiparet themelore të regjimeve autoritare, sipas Linz-it, është pluralizmi i kufizuar. Shqipëria post-totalitare shfaq pluralizëm formal me parti politike, zgjedhje periodike, media të shumta dhe një shoqëri civile në rritje. Megjithatë, ky pluralizëm funksionon brenda kufijve të ngushtë të toleruar nga elitat sunduese. Partitë politike janë struktura të centralizuara, ku debati i brendshëm është minimal, ndërsa shoqëria civile dhe media varen nga burime financiare të lidhura me pushtetin politik ose ekonomik. Në këtë kuptim, Shqipëria i afrohet përshkrimit linzian të autoritarizmit, ku pluralizmi ekziston, por nuk është i aftë ta sfidojë realisht rendin e vendosur. Një dallim kyç midis totalitarizmit dhe autoritarizmit është kalimi nga ideologjia në mentalitet. Shqipëria post-1990 ofron një ilustrim të qartë të këtij transformimi. Ideologjia marksiste-leniniste u zëvendësua jo nga një doktrinë e re koherente, por nga narrativa pragmatike dhe fleksibël si stabiliteti, integrimi europian, reformat e pafundme dhe frika nga kaosi. Këto narrativa nuk synojnë mobilizimin ideologjik të shoqërisë, por legjitimimin e pushtetit ekzistues dhe neutralizimin e kritikës strukturore. Në këtë sens, mentaliteti post-autoritar funksionon si instrument i stabilitetit politik, por jo i demokratizimit real.
Gjithnjë, sipas Linz-it, regjimet autoritare karakterizohen nga mobilizim i ulët politik. Shqipëria post-1990 përjeton kombinimin e protestës episodike me apatisë shoqërore. Pjesëmarrja elektorale ka tendencë rënieje, ndërsa emigrimi masiv shndërrohet në formë alternative “daljeje” nga sistemi politik. Kjo gjendje nuk përbën një kërcënim serioz për rendin politik, përkundrazi, kontribuon në stabilitetin e tij. Pushteti nuk kërkon mobilizim të vazhdueshëm, por një shoqëri pasive, të fragmentuar dhe të orientuar drejt mbijetesës individuale. Shqipëria post-totalitare pasqyron këtë model, duke përfaqësuar rastin tipik të tranzicionit të pakonsoliduar, ku demokracia procedurale nuk shoqërohet me kulturë demokratike. Rreziku kryesor nuk është rikthimi në totalitarizëm, por ngrirja në një regjim hibrid, ku institucionet demokratike bashkëjetojnë me praktika autoritare dhe ku disidenca tolerohet vetëm në forma të padëmshme.
Aplikimi i teorisë së Juan Linz-it në rastin shqiptar ndihmon për të kuptuar pse, 35 vjet pas Dhjetorit 1990, demokracia shqiptare mbetet e brishtë. Shqipëria post-totalitare shfaq shumë nga tiparet e një rendi autoritar të ricikluar, si pluralizmi i kufizuar, mentaliteti pragmatik legjitimues, mobilizimi i ulët dhe pushteti informal. Mësimi themelor linzian është se pa ndërtimin e një kulture demokratike dhe pa rehabilitimin e disidencës si vlerë, tranzicioni mbetet i papërfunduar. Në këtë kuptim, sfida shqiptare nuk është vetëm institucionale, por thellësisht kulturore dhe morale.
