Kur sovraniteti kushtëzohet nga kapaciteti, përgjigjja e shteteve të vogla nuk mund të jetë vetëm retorike. Kërkohet forcim i qëndrueshmërisë së brendshme: institucione funksionale, sundim i ligjit, ekonomi më të adaptueshme dhe kohezion shoqëror që redukton cenueshmërinë ndaj manipulimit. Po aq e rëndësishme është qartësia strategjike në raport me aleancat: partneritetet duhet të jenë reale, të besueshme dhe të mirëmenaxhuara, pa u shndërruar në varësi të verbër.
Muhamed ALI, Shkup
Ka momente kur politika ndërkombëtare e heq maskën. Ndërhyrja në Venezuelë dhe diskutimet për veprime të ngjashme në hapësira të tjera strategjike e bëjnë këtë maskë edhe më të hollë: ato na detyrojnë të pyesim jo thjesht “çfarë po ndodh?”, por “si po funksionon sistemi?”. Sot, dilema nuk është nëse sovraniteti ekziston në tekstet juridike; dilema është kush e gëzon sovranitetin në praktikë dhe kush e humb atë sapo interesat e të fuqishmëve kërkojnë një “zgjidhje të shpejtë”. Nga kjo pikëpamje, Venezuela nuk është vetëm një rast latino-amerikan. Ajo shërben si tregues i një prirjeje më të gjerë: një rend botëror ku parimet shpallen universale, por zbatohen në mënyrë selektive. Dhe, kur selektiviteti bëhet normë, sovraniteti shndërrohet gradualisht nga e drejtë e barabartë në privilegj të kushtëzuar.
Sovraniteti si praktikë, jo vetëm status
Sistemi modern i shteteve u ngrit mbi idenë se secili shtet ka autoritet të plotë brenda kufijve të vet dhe se ndërhyrja e jashtme është e paligjshme. Ky është thelbi i rendit vestfalian dhe i logjikës së barazisë formale. Megjithatë, historia e marrëdhënieve ndërkombëtare dëshmon se sovraniteti nuk ka qenë kurrë plotësisht simetrik. Ai ka funksionuar edhe si hierarki: më i fortë tek shtetet me kapacitet të lartë institucional dhe me fuqi parandaluese, më i brishtë tek shtetet e dobëta, të polarizuara ose të varura nga patronazhi i jashtëm. Prandaj, sovraniteti duhet kuptuar si praktikë politike dhe strategjike. Ai mbrohet nga qëndrueshmëria e brendshme, nga legjitimiteti institucional, nga ekonomia funksionale dhe nga rrjetet e aleancave. Kur këto shtylla dobësohen, sovraniteti nuk zhduket në letër, por rrëshqet në terren: kufijtë mbeten në hartë, ndërsa aftësia për të marrë vendime të pavarura zvogëlohet.
Pas viteve të 90’ta të shekullit të kaluar, politika globale ka kaluar nëpër valë ndërhyrjesh dhe rikonfigurimesh, të shoqëruara me gjuhë të ndryshme legjitimuese. Fillimisht u fol për riformatim pas rënies së komunizmit; më pas u dominua diskursi i demokratizimit dhe i “stabilizimit”; sot, gjithnjë e më shpesh, argumentimi lidhet hapur me kalkulime strategjike: burime kritike, korridore energjetike, dominim rajonal dhe rivalitet mes fuqive të mëdha. Ky ndryshim nuk është vetëm retorik. Ai ndryshon pritshmëritë për atë që konsiderohet e pranueshme. Nëse përdorimi i forcës paraqitet si mjet normal, norma e mosndërhyrjes gërryhet dhe rendi “i bazuar në rregulla” rrezikon të shndërrohet në rend “të bazuar në përjashtime”. Në një rend të tillë, përjashtimi nuk mbetet rast i rrallë; ai kthehet në mekanizëm të politikës së jashtme dhe e zhvendos balancën nga legjitimiteti te detyrimi.
Realizmi na kujton se sistemi ndërkombëtar është anarkik dhe se shtetet kërkojnë siguri përmes fuqisë. Nga ky këndvështrim, ndërhyrjet janë instrumente për të formësuar mjedisin strategjik. Institucionalizmi liberal thekson se institucionet dhe rregullat e përbashkëta e ulin konfliktin, por vetëm nëse aktorët kryesorë pranojnë vetëpërmbajtje dhe e trajtojnë normën si detyruese. Konstruktivizmi, ndërkaq, nënvizon se normat jetojnë përmes praktikës: ato forcohen kur respektohen dhe dobësohen kur shkelen pa pasoja. Kur ligji mbetet pa mekanizma të besueshëm zbatimi, ai shndërrohet në gjuhë legjitimimi, jo në kufizim real. Kjo e bën sistemin më të pasigurt, sepse shtetet e tjera fillojnë të planifikojnë për një botë ku detyrimi është i mundshëm, madje i përsëritshëm. Pasoja është rritja e mosbesimit dhe zvogëlimi i hapësirës për kompromis.
Precedenti si mekanizëm destabilizues
Në marrëdhëniet ndërkombëtare, veprimet e mëdha rrallë mbeten të izoluara. Ato krijojnë precedentë dhe precedentët prodhojnë imitues. Nëse një fuqi e madhe e trajton sovranitetin si fleksibël në një rast, rivalët mund ta interpretojnë këtë si leje për ta përdorur të njëjtën logjikë diku tjetër. Kështu, krizat globalizohen jo vetëm përmes informacionit, por përmes kalkulimeve strategjike të aktorëve dhe garës për ndikim. Në këtë klimë, kompromisi interpretohet si dobësi, ndërsa demonstrimi i forcës si kapital politik. “Kredibiliteti” kthehet në obsesion dhe rreziku i përshkallëzimit rritet, sepse çdo veprim lexohet si sinjal i vendosmërisë ose i tërheqjes. Pikërisht këtu ndërtohet një spirale e rrezikshme, ku edhe gabimet e vogla mund të prodhojnë pasoja të mëdha.
Bota po lëviz drejt një strukture gjithnjë e më multipolare. Kjo nuk nënkupton barazi të plotë, por do të thotë se disa aktorë të mëdhenj kanë kapacitete reale për të imponuar kosto, për të penguar dhe për t’u kundërpërgjigjur. Multipolariteti mund të prodhojë vetëpërmbajtje, sepse e rrit çmimin e konfliktit, por mund të prodhojë edhe paqëndrueshmëri, sepse konkurrenca shtrihet në shumë fronte dhe rritet mundësia e keqkuptimeve. Këtu aktivizohet dilema e sigurisë: një veprim që njëra palë e quan mbrojtje, ndërsa pala tjetër e lexon si kërcënim. Në një mjedis të tillë, tensionet nuk varen vetëm nga qëllimet, por edhe nga perceptimet, frika dhe dinamika e garës për avantazh. Prandaj, multipolariteti nuk është automatikisht “më i drejtë”; ai mund të jetë thjesht “më i rrezikshëm” nëse mungon vetëpërmbajtja.
Çfarë do të thotë kjo për shqiptarët dhe Kosovën?
Për shtetet e vogla, ndikimi i krizave globale shpesh vjen tërthorazi: pasiguri aleancash, tronditje ekonomike, presion diplomatik, polarizim i brendshëm dhe luftë informative. Prandaj, dilema e sovranitetit nuk është luks teorik. Është pyetje praktike mbi mbijetesën politike në një sistem ku rregullat mund të bëhen selektive. Kosova e përjeton këtë debat me intensitet më të madh, sepse sovraniteti i saj lidhet me njohjen, me garancitë e jashtme dhe me kontestimin e vazhdueshëm. Në një botë ku parimet aplikohen në mënyrë të pabarabartë, rreziku kryesor është instrumentalizimi: përdorimi i çështjeve të statusit si mjete në pazare gjeopolitike më të gjera, sidomos në periudha tensioni mes fuqive të mëdha.
Kur sovraniteti kushtëzohet nga kapaciteti, përgjigjja e shteteve të vogla nuk mund të jetë vetëm retorike. Kërkohet forcim i qëndrueshmërisë së brendshme: institucione funksionale, sundim i ligjit, ekonomi më të adaptueshme dhe kohezion shoqëror që redukton cenueshmërinë ndaj manipulimit. Po aq e rëndësishme është qartësia strategjike në raport me aleancat: partneritetet duhet të jenë reale, të besueshme dhe të mirëmenaxhuara, pa u shndërruar në varësi të verbër. Sovraniteti duhet mbrojtur edhe si normë. Nëse mbrohet vetëm kur na leverdis, dobësohet si parim dhe kthehet në slogan. Por, një normë e kthyer në slogan nuk mbron askënd kur presioni rritet. Konsistenca në parim, edhe kur është e vështirë, është pjesë e mbrojtjes strategjike në afat të gjatë.
Në fund, Venezuela shërben si paralajmërim: nëse përjashtimet bëhen të zakonshme, rendi ndërkombëtar humbet parashikueshmërinë dhe rritet rreziku i përplasjes së interesave. Në një botë ku rregullat heshtin, vendos fuqia. Dhe, pikërisht aty sovraniteti pushon së qeni vetëm debat akademik dhe kthehet në pyetje ekzistenciale për shtetet dhe shoqëritë.
