Kur është fjala për shqiptarët, për fat të keq, shpesh jemi të detyruar të rikthehemi te një klishe tashmë e njohur: është vërtet e vështirë të flitet për një histori uniforme të tyre, pasi, siç dihet, shqiptarët jetojnë të ndarë në disa shtete dhe, rrjedhimisht, kanë përjetuar trajektore historike të ndryshme. Megjithatë, nëse analiza kufizohet te shteti shqiptar, pra Shqipëria, atëherë duhet theksuar se ajo mbetet, ndoshta, rasti më i vonuar dhe më problematik në përpjekjet për dekomunizim, krahasuar me vendet e tjera ish-komuniste të Europës.
Murat ALIU, Prilep
Nocioni i “ballafaqimit me të kaluarën” (gjer. Vergangenheitsbewältigung) për një kohë të gjatë ka ekzistuar dhe është përdorur brenda një konteksti specifik, përkatësisht si përpjekje e Gjermanisë dhe e shoqërisë gjermane për t’u përballur me shkatërrimin shumëdimensional të barbarisë naziste. Megjithëse nuk dihet saktësisht se kush dhe kur e ka përdorur për herë të parë këtë nocion, dëshmia më e hershme e përdorimit të tij daton nga një konferencë e organizuar në Berlin në vitin 1955 nga Evangelische Akademie. Zgjerimi i kuptimit të konceptit dhe universalizimi i tij gradual ndodhi kryesisht në fund të viteve 1980-të. Me zhvillimet që u shfaqën gjatë kësaj periudhe, pra rënien e bllokut komunist, pavarësisht gjuhës ose ekuivalentit me të cilin përkthehet, koncepti i ballafaqimit me të kaluarën fitoi një përmbajtje universale. Ai filloi t’u referohej çështjeve, që lidhen me mënyrën se si duhet të përballohet barra e së kaluarës pas regjimeve diktatoriale, ku janë përjetuar gjerësisht shkelje të rënda të të drejtave të njeriut dhe/ose konflikte të brendshme, si dhe mënyrës se si mund të ndërtohet një paqe shoqërore e mbështetur në vlerat e të drejtave të njeriut dhe në një kulturë politike demokratike (Sancar, 2021).
“E kaluara” që nënkupton termi “ballafaqim me të kaluarën” nuk i referohet çfarëdo të kaluare, por një të kaluare negative; një të kaluare e cila identifikohet me përvoja të hidhura. Në këtë kuptim, ballafaqimi me të kaluarën pasqyron një zgjedhje të caktuar normative lidhur me mënyrën e ndërtimit të marrëdhënies me këtë të kaluar. Ky raport me të kaluarën nuk është një raport “armiqësor” që synon harresën ose shtypjen e saj, por një marrëdhënie pozitive që synon kujtesën dhe përballjen me të në mënyrë kritike. Në këtë kuadër, fokusi kryesor i studimeve që zhvillohen nën titullin e ballafaqimit me të kaluarën përqendrohet në çështje të tilla, si: pse kujtesa dhe ballafaqimi me të kaluarën “negative” janë të domosdoshme?; çfarë funksionesh kryejnë?; me cilat metoda mund të realizohen?; çfarë rezultatesh prodhojnë metoda të ndryshme në kushte të caktuara dhe si mund të përballohen këto rezultate?
Theodor Adorno, një nga përfaqësuesit kryesorë të Shkollës së Frankfurtit, në një tekst të shkurtër të vitit 1959 me titull “Çfarë do të thotë përpunimi/trajtimi i së kaluarës?” (gjer. Was bedeutet: Aufarbeitung der Vergangenheit), argumenton se ballafaqimi me të kaluarën naziste duhet të jetë një proces i sinqertë, kritik dhe transformues dhe nuk duhet të reduktohet në harresë, shtypje të saj ose në një përpjekje sipërfaqësore për “mbyllje”. Trajtimi i së kaluarës në mënyrë racionale dhe objektive dhe leximi i saj me fokus në drejtësi përbëjnë një çështje thelbësore. Në këtë mënyrë, Adorno thekson se, nëse dëshirojmë të çlirohemi nga “ngarkesat” e së kaluarës, është e domosdoshme që ajo të trajtohet si një çështje e gjallë shoqërore dhe politike. Nëse nuk dëshirohet që ngjarjet e së kaluarës të përsëriten, kjo nuk duhet të mbetet thjesht një iluzion pasiv ose një akt formal mirësjelljeje; përkundrazi, duhet të trajtohet si një detyrë aktive. Sipas Adornos, e kaluara mund të përpunohet, pra të trajtohet, vetëm atëherë kur janë eliminuar shkaqet që e kanë prodhuar atë. Për sa kohë që këto shkaqe vazhdojnë të ekzistojnë, magjia/efsuni i saj ende nuk është çmagjepsur” (Dinçsoy, 2023). Walter Benjamin beson se të kuptuarit e historisë ka një dimension etik: të përjetuarit e së kaluarës duhet të ndihmojë për të parandaluar përsëritjen e padrejtësive dhe katastrofave në të ardhmen (Benjamin, 2018).
Nga totalitarizmi tek demokracia: mësime nga e kaluara
Sot, në mesin e qarqeve akademike, politike dhe, përgjithësisht, në opinionin publik, ekziston një konsensus se ajo që i identifikon regjimet komuniste ose sistemet socialiste të instaluara nëpër Europë dhe botë, kryesisht pas Luftës së Dytë Botërore, është natyra e tyre jodemokratike. Thënë ndryshe, ëndrra dhe shpresa e shumë filozofëve dhe teoricienëve, si Marksi, Engelsi, Rosa Luksemburgu, Karl Kautsky, Gramshi e shumë të tjerë për një shoqëri demokratike plotësisht të barabartë, në kuptimin e zhdukjes së klasave socio-ekonomike, përfundoi me instalimin e sistemeve represive, totalitare, madje në shumë vende me terror. Formalisht, këto regjime betejën e tyre e humbën në fund të viteve ’80-ta, me rënien e Murit të Berlinit – metaforë kjo për dështimin e komunizmit jo vetëm si ide, pra ideologji, por edhe si mënyrë qeverisjeje apo regjim shtetëror.
Sigurisht, për popujt që kishin jetuar brenda një shteti komunist, duke përfshirë popujt e Europës Lindore, të Jugosllavisë dhe shqiptarët e Shqipërisë, periudha gjysmëshekullore e komunizmit kishte qenë një periudhë e vështirë, e cila, përveç shumë padrejtësive dhe dhunës së ushtruar, krijoi edhe trauma kolektive – trauma që buronin nga tragjedi të shumta individuale dhe familjare. Këto regjime u shndërruan në regjime të një dehumanizimi absolut të qenies njerëzore, regjime të cilat mohuan subjektivitetin e individit në emër të kauzës së shtetit, partisë dhe diktaturës së proletariatit – pra, në emër të grand-narracioneve të tilla si krijimi i një shoqërie të barabartë, pa klasa shoqërore.
Popujt e Europës Lindore, por jo vetëm, në fillim të viteve ’90-ta të shekullit të kaluar, të sapodala nga regjimet komuniste, duke qenë të vetëdijshëm për gjithë tmerrin dhe terrorin e shkaktuar nga ky soj regjimi, patjetër u desh të fillonin një proces të dekomunizimit ose “përballjes” me këtë të kaluar monstruoze. Kështu, këto vende, duke përfshirë edhe disa vende të ish-Jugosllavisë dhe Bullgarinë, dikush më me shumë sukses e dikush më pak sukses arritën të “çlirohen” nga barra e kësaj të kaluare fatkeqe. Sigurisht, duhet theksuar se këtu çlirimi nga e kaluara komuniste – ose procesi i dekomunizimit – nuk është as linear dhe as përfundimtar, por mbetet gjithmonë relativ dhe i kushtëzuar historikisht. Sidoqoftë, hapat e ndërmarrë në emër të përballjes me të kaluarën komuniste ishin të shumtë dhe morën forma të ndryshme nga një vend në tjetrin. Megjithatë, nëse do të veçonim dy prej tyre si më përfaqësuesit dhe më domethënësit, këta do të ishin, së pari, largimi nga pushteti i elitave politike të lidhura drejtpërdrejt me aparatin e regjimeve komuniste, dhe, së dyti, ndërtimi i institucioneve dhe artikulimi i një diskursi publik të orientuar drejt kujtesës kolektive dhe përballjes kritike me të kaluarën. Largimi i elitave të vjetra synonte të krijonte një shkëputje simbolike dhe institucionale nga rendi autoritar i mëparshëm, duke pamundësuar vazhdimësinë e strukturave të pushtetit që kishin prodhuar dhunë, represion dhe shkelje sistematike të të drejtave të njeriut. Ky proces, i njohur shpesh si lustracion, u zbatua me intensitet të ndryshëm: në disa vende ai u institucionalizua përmes mekanizmave ligjorë relativisht të qartë, ndërsa në të tjera mbeti selektiv, i vonuar ose thjesht formal. Paralelisht me këtë, krijimi i institucioneve të kujtesës – si komisione hetimore, institute studimore, muze, arkiva publike dhe forma të tjera të memorializimit – si dhe zhvillimi i një diskursi publik rreth së kaluarës komuniste, synonte jo vetëm dokumentimin e krimeve të regjimit, por edhe formësimin e një vetëdijeje shoqërore kritike ndaj kësaj trashëgimie, me qëllimin përfundimtar të parandalimit të ripërsëritjes së regjimeve të tilla. Në këtë kuptim, kujtesa nuk trajtohej thjesht si rikujtim pasiv i së kaluarës, por si një proces aktiv interpretimi dhe reflektimi kritik, përmes të cilit shoqëritë postkomuniste përpiqeshin ta rikonceptualizonin identitetin e tyre politik dhe moral. Si rezultat i këtyre proceseve të përballjes me të kaluarën, në disa vende të Europës Lindore u shfaqën figura kyçe politike që erdhën nga radhët e disidentëve dhe të opozitës jokomuniste. Shembuj të njohur janë Lech Walesa në Poloni, i cili u bë president më 1990, pas rrëzimit të komunizmit; Tadeusz Mazowiecki, kryeministri i parë jokomunist i Polonisë, gjithashtu disident; Václav Havel në Çeki dhe Árpád Göncz në Hungari. Këto figura nuk përfaqësonin vetëm kthimin drejt demokracisë, por edhe dëshmonin se këto shoqëri ishin të gatshme të përballeshin me të kaluarën komuniste; duke e kujtuar këtë të kaluar, ajo shërbeu si bazament për ndërtimin e një të ardhmeje të re, të bazuar mbi lirinë, drejtësinë dhe kujtesën kolektive.
Shqiptarët si gjithmonë: të vonuar!
Kur është fjala për shqiptarët, për fat të keq, shpesh jemi të detyruar të rikthehemi te një klishe tashmë e njohur: është vërtet e vështirë të flitet për një histori uniforme të tyre, pasi, siç dihet, shqiptarët jetojnë të ndarë në disa shtete dhe, rrjedhimisht, kanë përjetuar trajektore historike të ndryshme. Megjithatë, nëse analiza kufizohet te shteti shqiptar, pra Shqipëria, atëherë duhet theksuar se ajo mbetet, ndoshta, rasti më i vonuar dhe më problematik në përpjekjet për dekomunizim, krahasuar me vendet e tjera ish-komuniste të Europës. Si në nivel shtetëror, ashtu edhe në atë shoqëror, procesi i shkëputjes nga e kaluara komuniste në Shqipëri u karakterizua nga vonesa strukturore, mungesa e vullnetit politik dhe një përballje e paplotë me trashëgiminë e regjimit. Nëse do ta vlerësojmë procesin e dekomunizmit në Shqipëri duke e krahasuar me modelet e lartpërmendura, do të dalim në konkluzionin e thjeshtë se Shqipëria ka një histori dështimi në procesin e saj të dekomunizmit. Ndëshkimi ligjor i drejtuesve të diktaturës komuniste në Shqipëri u shoqërua më shumë në procese gjyqësore që kishin të bënin me shpërdorim të fondeve publike dhe pasurisë shtetërore dhe privilegjesh sesa në shqyrtimin e provave dhe dënimin e tyre për krimet kundër njerëzimit dhe dënimeve kolektive. Për sa i përket dëmshpërblimit, mijëra familje dhe pronarë të ligjshëm, që u shpronësuan nga regjimi komunist shqiptar, ende nuk kanë përfituar rikthimin e pronës së tyre të sekuestruar në mënyrë të dhunshme dhe që sot është e tjetërsuar. Vetëm një pjesë e vogël e të burgosurve politikë kanë marrë dëmshpërblimin për vitet e kaluara në burg në mënyrë të padrejtë (Olsi Baze). Sipas historianes Enriketa Papa, në fillimet e periudhës postkomuniste, të burgosurit politikë janë përdorur si rekuizita përplasjesh të arenës politike. Pavarësisht retorikës së përdorur nga partitë e djathta antikomuniste, legjislacionit të miratuar dhe gjyqeve që u kryen në vitet ‘90-të, Shqipëria bëri pak për t’u marrë me të kaluarën e saj komuniste në një mënyrë kuptimplote (Enriketa Papa). Gjithashtu, në Shqipëri, procesi i ballafaqimit me të kaluarën komuniste nuk u mishërua në mënyrë domethënëse as në historiografinë shqiptare, as në hapësirën publike dhe as në mendësinë kolektive. Në këtë kuptim, mungesa e asaj që Pierre Nora i quan lieux de mémoire – vende të kujtesës që do ta simbolizonin këtë periudhë historike dhe do të funksiononin si hapësira reflektimi dhe emancipimi shoqëror – mbetet veçanërisht domethënëse. Si pasojë, e kaluara komuniste nuk u artikulua si përvojë kolektive e përpunuar kritikisht, por u la kryesisht në harresë ose në trajtime fragmentare. Për këtë arsye, trashëgimia komuniste vazhdon, edhe sot e kësaj dite, të mbijetojë në forma të ndryshme, duke ndikuar jo vetëm në narrativat historike, por edhe në mënyrën se si konceptohet e shkuara në vetëdijen publike dhe strukturat e mendësisë kolektive.
Trashëgimia komuniste ndër shqiptarët e Maqedonisë së Veriut: A ekziston ajo?
Historiani gjerman Ulf Brunnbauer, në një studim të tij mbi trashëgiminë komuniste në historiografinë maqedonase, argumenton se, pas rënies së komunizmit, vendet e ish-Jugosllavisë përvetësuan qasje të ndryshme ndaj së kaluarës komuniste. Sipas tij, Kroacia dhe Sllovenia u distancuan menjëherë pas shpalljes së pavarësisë nga e kaluara komuniste jugosllave, duke e konsideruar atë si një pengesë për ndërtimin e identitetit të ri shtetëror. Serbia dhe Mali i Zi, ndërkaq, nuk ndienin nevojë për një distancim të tillë, pasi – siç argumenton Brunnbauer – vazhdonin ta perceptonin veten si “jugosllavë” dhe, rrjedhimisht, ishin relativisht të kënaqur me këtë trashëgimi. Ndryshe nga këto raste, Maqedonia dhe Bosnja dhe Hercegovina mbajtën një qëndrim më të paqartë dhe ambivalent ndaj së kaluarës komuniste. Kjo paqartësi lidhej, në veçanti, me faktin se elitat politike maqedonase nuk ishin të gatshme ta refuzonin hapur këtë trashëgimi. Maqedonia u bë shtet i pavarur pikërisht brenda kornizës së federatës jugosllave dhe falë saj. Për këtë arsye, elitat në fjalë ndjenin një lloj borxhi simbolik dhe politik ndaj atij sistemi dhe atij shteti. Jorastësisht, pas shpalljes së pavarësisë së Maqedonisë dhe deri në vitin 1998, kur në pushtet erdhi VMRO-DPMNE e Ljubço Georgievskit, establishmenti politik, si dhe elitat kulturore e intelektuale, ruajtën një vazhdimësi të dukshme përmes institucioneve politike, kulturore dhe arsimore. Vetëm pas vitit 1998 Maqedonia filloi një përballje më të drejtpërdrejtë me të kaluarën komuniste. Megjithatë, kjo përballje – njësoj si në rastin e Shqipërisë – mbeti e pamjaftueshme, e fragmentuar, e kufizuar dhe shpeshherë selektive, duke reflektuar vështirësitë strukturore dhe politike të një shkëputjeje të plotë nga trashëgimia e së kaluarës (Brunbbauer, 2012).
Kur bëhet fjalë për marrëdhënien e shqiptarëve të Maqedonisë me të kaluarën komuniste, vërehet një paqartësi strukturore dhe një problem thelbësor analitik. Në këtë kontekst, është e vështirë të flitet për ekzistencën e një elite komuniste shqiptare, qoftë politike ose kulturore, në kuptimin klasik të fjalës. Për rrjedhojë, çdo përpjekje për ta analizuar ndikimin e “habitatit” komunist mbi elitat politike, kulturore ose, më gjerësisht, mbi shoqërinë shqiptare në Maqedoni, has kufizime serioze konceptuale dhe empirike. Kjo vështirësi buron nga fakti se shqiptarët e Maqedonisë, gjatë gjithë periudhës së komunizmit, ishin pothuajse tërësisht të përjashtuar nga proceset vendimmarrëse politike, nga institucionet kulturore dhe nga mekanizmat e prodhimit simbolik të pushtetit. Prania e tyre në strukturat shtetërore dhe aparateve ideologjike të sistemit ishte kryesisht formale, periferike dhe e kontrolluar rreptësisht, pa mundësi reale për artikulim autonom politik apo kulturor. Si pasojë, përvoja komuniste e shqiptarëve në Maqedoni nuk mund të lexohet si një proces integrimi ideologjik, por më tepër si një histori margjinalizimi dhe nën-përfaqësimi sistematik. Kjo e bën edhe më komplekse përballjen e tyre me të kaluarën komuniste pas vitit 1991, pasi mungesa e një elite komuniste “të tyre” nënkupton edhe mungesën e një trashëgimie të drejtpërdrejtë për t’u kritikuar, dekonstruktuar apo delegjitimuar. Në këtë kuptim, raporti i shqiptarëve të Maqedonisë me komunizmin mbetet më tepër një raport i jashtëm dhe i imponuar, sesa një përvojë e brendshme e formësimit politik dhe kulturor. Moderniteti komunist pothuajse nuk e preku shoqërinë shqiptare. Shqiptarët e Maqedonisë, relativisht deri vonë, mbetën kryesisht një shoqëri rurale, e paemancipuar kulturalisht dhe politikisht, pasojat e së cilës vërehen dhe ndjehen sot më shumë se kurrë, në këtë epokë të zhvillimeve të shpejta dhe të gjithanshme.
Megjithatë, nëse sot mund të flitet për një trashëgimi komuniste ndër shqiptarët e Maqedonisë, ajo shfaqet kryesisht në formë të fragmentuar dhe joinstitucionale. Kjo trashëgimi mishërohet te individë të caktuar, të lidhur qoftë organikisht me strukturat komuniste jashtë Maqedonisë, qoftë ideologjikisht me botëkuptimin komunist. Njëkohësisht, komunizmi ka vepruar edhe në një nivel më të thellë shoqëror: jo si sistem politik, por si mentalitet i brendësuar, i instaluar shpesh në mënyrë të pavetëdijshme. Ai mbijeton si mënyrë e të menduarit, si marrëdhënie ndaj autoritetit, shtetit dhe individit dhe jo si projekt i artikuluar ideologjik. Pikërisht për këtë arsye, pasojat e tij janë ende të dukshme sot, duke u reflektuar në vështirësinë e emancipimit demokratik e liberal të qytetarit dhe në mbetjet e një racionaliteti politik të trashëguar nga e kaluara. Ai mbijeton jo përmes institucioneve, por përmes skemave të të menduarit, reflekseve kolektive dhe strukturave të pavëna në pikëpyetje të përvojës së përditshme. Pikërisht për këtë arsye, pasojat e kësaj trashëgimie janë ende të dukshme sot: në vështirësinë për të ndërtuar autonomi qytetare, në prirjen drejt paternalizmit politik, në mungesën e besimit në iniciativën individuale dhe në tendencën për ta parë shtetin si burim të vetëm të rregullit dhe drejtësisë. Në këtë kuptim, përballja me trashëgiminë komuniste ndër shqiptarët e Maqedonisë nuk është thjesht një çështje historike apo politike, por mbi të gjitha një sfidë epistemologjike dhe etike: një nevojë për të çmontuar jo vetëm institucionet e së kaluarës, por edhe format e padukshme të mendimit që ajo ka lënë pas. Vetëm përmes një reflektimi kritik mbi këto shtresa të thella të përvojës kolektive mund të hapet rruga drejt një emancipimi të vërtetë shoqëror dhe intelektual.
Mitologjizimi, folklorizmi dhe dogmatizmi përbëjnë bërthamën e të menduarit shoqëror dhe politik të shqiptarëve të Maqedonisë, duke funksionuar si zëvendësues të reflektimit kritik dhe analizës racionale. Në vend të një raporti modern me realitetin – ku “bota” kuptohet si hapësirë pluraliteti, kontingjence dhe ndryshimi të vazhdueshëm – mbizotëron një perceptim i esencializuar dhe i ngurtë i identitetit, historisë, politikës, religjionit etj. Kjo formë e të menduarit është thellësisht e përshkuar, por jo vetëm, nga trashëgimia epistemologjike e komunizmit, e cila, ndonëse e rrëzuar si rend politik, vazhdon të mbijetojë si strukturë mendore dhe si logjikë e brendësuar e kuptimit të botës. Në këtë kuadër, mendimi i lirë dhe kritik nuk përjetohet si kusht i emancipimit demokratik, por si devijim, kërcënim ose prishje e rendit simbolik të trashëguar. Folklori dhe miti, të instrumentalizuara politikisht, shërbejnë për të prodhuar një ndjenjë të rreme sigurie kolektive, duke e zhvendosur vëmendjen nga problemet strukturore drejt narrativave emocionale dhe identitare. Kështu, trashëgimia komuniste shfaqet jo si ideologji e artikuluar, por si vetëdije dhe ndërvetëdije që formëson mënyrën e të menduarit, të të vepruarit dhe të përfytyruarit të politikës dhe shoqërisë, duke e penguar ndërtimin e një kulture demokratike kritike dhe autonome.
Në vend të përfundimit!
Për t’u rikthyer sërish në fillim, filozofi dhe kritiku letrar Fredric Jameson thekson se “e ardhmja tashmë gjendet brenda kohës së tanishme; e tashmja, në mënyrë imanente, është vetë e ardhmja që duhet të jetë”, duke nënvizuar se reflektimi kritik mbi të tashmen është, në thelb, akt i përcaktimit të së ardhmes (Jameson, 2016). Historia njerëzore shpesh funksionon si një trajektore që përsëritet, ku fenomene politike dhe shoqërore të konsideruara të tejkaluara mund të rikthehen, pavarësisht formës ose intensitetit të tyre. Për këtë arsye, mungesa e një përballjeje reale me të kaluarën e errët rrezikon ta riprodhojë atë në të ardhmen. Theodor W. Adorno, duke reflektuar mbi vazhdimësinë e fashizmit, argumenton se arsyeja e mbijetesës së tij qëndron në dështimin e asaj që quhet “përballje me të kaluarën”, e cila shpesh reduktohet në harresë formale dhe jo në reflektim kritik të vërtetë (Sancar, 2021). Në të njëjtën mënyrë, edhe në rastin e komunizmit, vetëm një çlirim kritik nga praktikat dhe racionalitetet e tij negative mund të shërbejë si garanci kundër rrezikut të ripërsëritjes së tyre në të ardhmen.
