Kriza konsiston pikërisht në faktin që e vjetra po vdes dhe e reja nuk mund të lindë; në këtë interregnum shfaqen një shumëllojshmëri e madhe simptomash morbide. Antonio Gramsci, Quaderni del carcere, Quaderno 3, §34 (1930)
Sead ZIMERI, Kumanovë
I. Hyrje: paradoksi i rendit juridik pa organ zbatues
Më 3 janar 2026, Shtetet e Bashkuara ndërmorën një operacion ushtarak brenda territorit të Venezuelës, i cili rezultoi në kapjen e presidentit Nicolás Maduro dhe bashkëshortes së tij, Cilia Flores. Kjo ngjarje, e shoqëruar me deklaratat e Presidentit Trump për nevojën e pretenduar të Amerikës për Grenlandën, nxjerr në pah një tension themelor në strukturën e rendit ndërkombëtar bashkëkohor. Ky tension qëndron midis njohjes formale të sovranitetit në ligjin ndërkombëtar dhe mungesës së një mekanizmi efektiv për ta mbrojtur atë nga cenimet e fuqive të mëdha. Kur një fuqi e madhe flet hapur për marrjen me forcë të territorit të një aleati demokratik ose vepron drejtpërdrejt kundër autoriteteve të një shteti tjetër pa bazë juridike ndërkombëtare, nuk jemi më në sferën e anomalive të izoluara. Jemi përballë një transformimi në vetë logjikën e hegemonisë amerikane. Ky artikull argumenton se ky tension reflekton një problem themelor për natyrën e ligjit ndërkombëtar si rend juridik, një problem që shkon përtej çështjeve teknike institucionale.
Teza qendrore është si vijon: Në mungesë të një organi ekzekutiv në ligjin ndërkombëtar, fuqitë hegjemonike kanë mbushur historikisht boshllëkun e zbatimit përmes asaj që mund ta quajmë njohje morale de facto nga shtetet e tjera dhe këtë e kanë bërë pa mandat juridik formal. Kjo njohje ngre pritje normative dhe i lejon hegjemonitë të veprojë si zbatues de facto i rendit, edhe pse kjo njohje nuk krijon të drejta juridike pozitive. Megjithatë, kjo njohje është e kushtëzuar dhe e revokueshme. Ajo varet nga perceptimi që hegjemoni vepron brenda kufijve të arsyeshëm dhe se ai shërben interesin e përbashkët të sistemit, jo vetëm interesin e tij kombëtar. Administrata Trump e trajton njohjen morale si pengesë, jo si burim legjitimiteti. Kjo po përshpejton erozionin e legjitimitetit amerikan si udhëheqës i rendit ndërkombëtar.
Ky argument ndërtohet në tri faza analitike. Së pari, do t’i shqyrtojë rrënjët konceptuale dhe historike të sovranitetit dhe ligjit ndërkombëtar, duke identifikuar tensionet e trashëguara strukturore. Së dyti, do ta analizoj natyrën e ligjit ndërkombëtar si rend koercitiv në mungesë të centralizimit të forcës, duke u mbështetur në traditën Kantiane-Kelseniane. Së treti, do ta trajtoj logjikën e njohjes morale si mekanizëm zëvendësues për legjitimitetin e zbatimit, duke e dalluar qartë këtë nga legjitimiteti juridik formal. Përmes kësaj analize, artikulli synon të zbulojë një paradoks themelor të rendit ndërkombëtar bashkëkohor: sovraniteti përjashton çdo autoritet mbi veten, por ligji ndërkombëtar nuk mund të funksionojë pa ndonjë fuqi që merr përsipër rolin e zbatuesit. Shtetet sovrane, pikërisht për të ruajtur sovranitetin e tyre, janë të detyruara t’i japin njohje morale një fuqie hegemonike dhe ta trajtojnë atë, në disa aspekte, si mbi shtetet e tjera. Kjo marrëdhënie bart rreziqe të mëdha, siç e tregon rasti i administratës Trump, e cila po vepron si perandori në një botë të përbërë nga shtete-kombe, duke kërcënuar vetë logjikën që mundëson rendin aktual.
II. Gjenealogjia e sovranitetit: nga Westfalia te kriza bashkëkohore
2.1 Sovraniteti si koncept juridik-politik modern
Sovraniteti si koncept juridik modern lindi në kontekstin specifik të krizës së autoritetit në Europën e shekullit të gjashtëmbëdhjetë dhe shtatëmbëdhjetë. Luftërat e fesë kishin treguar se mbivendosja e autoriteteve, qofshin ose papnore, perandorake ose feudale, prodhonte konflikt të përhershëm. Zgjidhja konceptuale, e artikuluar nga Jean Bodin në veprën Les Six livres de la République (1576), ishte ideja e sovranitetit si summa potestas, domethënë fuqi supreme dhe e pandashme brenda një territori të përcaktuar. Bodini e përkufizoi sovranitetin si pushtet absolut dhe i përhershëm i një republike, duke theksuar tri karakteristika themelore. E para është supremacia: nuk ekziston autoritet më i lartë se sovrani brenda territorit të tij. E dyta është pandërmjetësueshmëria: sovrani nuk i përgjigjet askujt për vendimet e tij. E treta është tërësia: sovraniteti nuk mund të ndahet pa e shkatërruar vetë konceptin (Bodin, 1576/1992, Libri I, Kapitulli VIII). Ky formulim ishte, në thelb, përgjigje ndaj problemit të rendit politik: si të krijohet autoritet i qëndrueshëm në mungesë të konsensusit fetar.
Koncepti i Bodinit u institucializua në nivelin ndërkombëtar përmes traktateve të Paqes së Westfalisë (1648), që i dhanë fund Luftës Tridhjetëvjeçare. Këto traktate, veçanërisht Traktati i Osnabrückut dhe Traktati i Münsterit, vendosën parimet themelore të asaj që u bë sistemi Westfalian: cuius regio, eius religio, njohjen reciproke të shteteve si njësi sovrane, dhe parimin e mosndërhyrjes në punët e brendshme (Croxton, 1999). Megjithatë, siç e ka vënë në dukje Andreas Osiander (2001), narrativa standarde për sistemin westfalian është në shumë aspekte një konstrukt retrospektiv. Traktatet e 1648 ishin kryesisht marrëveshje pragmatike për të përfunduar një luftë specifike, dhe ato nuk pretendonin të jenë deklarata konstitutive të një rendi të ri juridik. Është vetëm në reflektimin historik të mëvonshëm që Westfalia u bë ajo që Osiander e quan miti themelor i sistemit modern të shteteve (Osiander, 2001, f. 251).
Pavarësisht nga tensioni midis mitit dhe realitetit historik, Westfalia shënon një zhvendosje konceptuale thelbësore: nga një Respublica Christiana e vetme hierarkike drejt një sistemi të shteteve formalisht të barabarta. Ky ishte sistemi që Thomas Hobbes-i e kishte karakterizuar tashmë si gjendje e natyrës midis shteteve: një gjendje ku sovranët qëndrojnë si gladiatorë me armët e drejtuara ndaj njëri-tjetrit (Hobbes, 1651/1991, f. 90). Immanuel Kant-i e zhvilloi këtë ide në Paqja e Përhershme (1795), duke argumentuar që kjo gjendje pa autoritet mbiveprimtar, ku çdo shtet ka të drejtën formale të pavarësisë, por asnjë nuk ka siguri ndaj agresionit, është moralisht e papranueshme dhe kërkon tejkalim përmes një federate të popujve të lirë.
Në këtë kuadër historik dhe konceptual bëhet e kuptueshme pse sovraniteti ka ruajtur një funksion normativ që shkon përtej rolit të tij si burim pushteti. Siç argumenton Brad Roth-i (2011), barazia sovrane e shteteve mund të lexohet si një përgjigje institucionale ndaj mosmarrëveshjes së vazhdueshme mbi atë që përbën një rend territorial të drejtë dhe legjitim. Në kushtet e mungesës së një konsensusi moral substancial mbi “jetën e mirë”, sovraniteti krijon një kornizë brenda së cilës komunitetet politike mund të ushtrojnë vetëvendosje pa u ekspozuar menjëherë ndaj gjykimit ose ndërhyrjes së jashtme. Kjo kornizë nuk e pezullon vlefshmërinë e parimeve universale, por e vendos marrëdhënien midis pluralizmit moral dhe pretendimeve universale në një formë të institucionalizuar. Në këtë kuptim, sovraniteti funksionon si një mekanizëm renditës që e strukturon bashkëjetesën ndërkombëtare në kushte mospajtimi, edhe pse ky funksion mbetet i kufizuar.
2.2 Tensioni i brendshëm: Barazia juridike dhe pabarazia materiale
Sistemi westfalian është i ndërtuar mbi një paradoks themelor: barazi juridike formale midis njësive radikalisht të pabarabarta në aftësi materiale. Secili shtet, pavarësisht nga madhësia apo fuqia, pretendohet të ketë jura summa imperii, domethënë të drejtën supreme të qeverisjes brenda territorit të vet. Asnjë shtet nuk ka, në teori, të drejtë të ndërhyjë në sovranitetin e një tjetri. Kjo barazi juridike pothuajse kurrë nuk është reflektuar në praktikën e marrëdhënieve ndërkombëtare. Siç e formuloi Thucydides në Historia e Luftës Peloponeze, të fortit bëjnë atë që mund, të dobëtit vuajnë atë që duhet (Thucydides, 416 para Krishtit/1972, Libri V, §89). Ky realizëm i ashpër përshkruan një tension strukturor që vazhdon ta karakterizojë rendin ndërkombëtar deri në ditët tona, dhe ai nuk është thjesht cinizëm antik.
Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, ky tension mori formë doktrinare përmes dallimit midis shteteve të qytetëruara dhe shteteve që nuk konsideroheshin të qytetëruara. Ky dallim justifikoi kolonializmin si detyrë civilizuese të fuqive europiane. Siç ka argumentuar Antony Anghie (2004) në studimin e tij gjithëpërfshirës Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law, ligji ndërkombëtar modern u formësua thelbësisht nga takimi kolonial dhe bart me vete strukturat hierarkike të asaj periudhe. Ligji ndërkombëtar u zhvillua pikërisht për të menaxhuar marrëdhënien midis fuqive europiane dhe popujve të kolonizuar dhe nuk ishte sistem neutral që u aplikua më vonë në kontekstin kolonial. Kjo gjenezë ka lënë gjurmë të thella në strukturën e tij normative (Anghie, 2004, f. 3-12). Edhe pas dekolonizimit, pabarazitë materiale vazhduan ta strukturojnë sistemin në mënyra të ngjashme, edhe pse me gjuhë të ndryshme.
Shtetet e vogla, të përkufizuara nga kombinimi i territorit të kufizuar, ekonomisë së vogël, ushtrisë së dobët dhe kapacitetit të kufizuar administrativ (dhe jo thjesht nga popullsia), mbeten fundamentalisht të varura nga aktorë më të mëdhenj për sigurinë, stabilitetin ekonomik, qasjen në tregje dhe kapital, si dhe për ekspertizën teknike dhe shkencore që ekonomitë e vogla nuk mund ta prodhojnë vetë. Kjo vartësi është strukturale dhe nuk është thjesht çështje e pabarazisë ekonomike që mund të korrigjohet përmes ndihmës zhvillimore. Siç argumenton Peter Katzenstein (1984, 1985) në studimet e tij për shtetet e vogla europiane, ekonomitë e vogla janë strukturalisht më të varura nga tregtia ndërkombëtare dhe prodhimi i tyre i koncentruar i bën ato më të paqëndrueshme ndaj goditjeve të jashtme. Një ekonomi e madhe mund të absorbojë tronditje përmes diversifikimit të brendshëm; një ekonomi e vogël nuk e ka këtë aftësi.
Më e rëndësishmja, shteteve të vogla u mungon aftësia për të garantuar sigurinë e tyre ushtarake. Ato janë, në terminologjinë e Robert Rothstein-it (1968), fuqi që nuk mund të fitojnë luftën me mjetet e tyre. Shumë shtete të vogla kanë forcat e armatosura dhe mund t’i shkaktojnë humbje të konsiderueshme agresorit, prandaj ato nuk janë plotësisht të pambrojtura. Megjithatë, ato nuk mund ta mundin një fuqi të madhe duke u mbështetur vetëm në burimet e tyre. Këto realitete materiale krijojnë atë që Baldur Thorhallsson-i dhe kolegët e tij (2019) e quajnë nevoja për strehim, domethënë mbrojtje politike, stabilitet ekonomik dhe lidhje shoqërore që shtetet e vogla nuk mund t’i sigurojnë vetë. Në një sistem juridik të ndërtuar mbi parimin e sovranitetit, kjo vartësi paraqet problem normativ: si mund të jetë një shtet vërtet sovran kur mbijetesa dhe zhvillimi i tij varen nga mbështetja e jashtme?
2.3 Sovraniteti dhe e drejta e vetëvendosjes
Në shekullin e njëzetë, koncepti i sovranitetit u rikonceptualizua në terma më demokratikë përmes lidhjes me të drejtën e vetëvendosjes. Kjo lidhje u artikulua fillimisht nga Presidenti Woodrow Wilson në Katërmbëdhjetë Pikat (1918) dhe u kodifikua në Kartën e Kombeve të Bashkuara (1945), veçanërisht në nenin 1(2) që identifikon si qëllim të organizatës zhvillimin e marrëdhënieve miqësore midis kombeve të bazuara në respektimin e parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve. Siç e shprehu Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në mendimin këshillimor për Namibinë (1971), zhvillimi i ligjit ndërkombëtar në lidhje me territoret jovetëqeverisëse ka bërë parimin e vetëvendosjes të zbatueshëm për të gjitha ato (ICJ, 1971, §52).
Kjo zhvendosje konceptuale ishte e rëndësishme: sovraniteti u transformua nga atribut i shtetit si entitet juridik abstrakt në të drejtë e popujve konkretë. Megjithatë, ky demokratizim konceptual nuk i eliminoi tensionet strukturore. Ai krijoi pyetje të reja që mbeten të pazgjidhura: Kush përbën popullin që ka të drejtë vetëvendosje? Kur ka një popull të drejtë të ndahet nga një shtet ekzistues? Si duhet ta balancojë ligji ndërkombëtar të drejtën e vetëvendosjes me parimin e integritetit territorial? Allen Buchanan (2004) ka argumentuar se këto pyetje kërkojnë parime të qarta normative për të drejtën e ndarjes, parime që ligji ndërkombëtar aktual nuk i ofron në mënyrë koherente. Këto pyetje janë në zemër të debateve për sovranitetin që vazhdojnë sot, nga Abkhazia te Katalonja, nga Skotlanda te Tajvani, dhe zbulojnë që sovraniteti mbetet koncept i kontestuar, me kufij të paqartë dhe të diskutueshëm. Edhe raste të zgjidhura si Kosova vazhdojnë të përdoren si precedent i diskutueshëm nga palë të ndryshme. Është pikërisht kjo paqartësi që krijon hapësirë për fuqitë e mëdha të interpretojnë ligjin ndërkombëtar sipas interesave të tyre.
III. Ligji ndërkombëtar si rend koerciv (detyrimor) pa centralizim të forcës
3.1 Çfarë është ligji? Perspektiva Kantiane-Kelseniane
Për ta kuptuar problemin themelor të ligjit ndërkombëtar, duhet të fillojmë me pyetjen themelore: çfarë e dallon ligjin nga morali dhe konventat shoqërore? Çfarë e bën një sistem rregullash ligj në kuptimin e plotë juridik? Immanuel Kant, në Metafizika e Moralit (1797), ofron një përgjigje të qartë: ligji dallohet nga etika përmes elementit të detyrimit (koercionit, Zwang). Koercioni, në kuptimin juridik, nuk nënkupton domosdoshmërisht përdorimin aktual të forcës; ai përfshin aftësinë dhe autoritetin për të imponuar sanksione ndaj atyre që shkelin normat. Kjo aftësi mund të shfaqet si kërcënim që vepron si parandalues, pa qenë nevoja që forca të përdoret realisht. Ndërsa detyrimet etike janë të brendshme dhe vullnetare, detyrimet juridike janë të jashtme dhe të zbatueshme. Thelbi i argumentit të Kantit është ky: e drejta që nuk mund të zbatohet nuk është e drejtë në kuptimin juridik. Ligji pa koercion është thjesht këshillë morale (Kant, 1797/1996, 6:231-232).
Ky pohim nuk e redukton ligjin në urdhër të mbështetur nga kërcënimi, një keqkuptim i zakonshëm i pozitivizmit juridik që John Austin-i (1832) mund ta ketë inkurajuar. Ligji, për Kantin, është sistem rregullash të bazuara në parimet e lirisë dhe barazisë që kanë karakter normativ. Ato janë të vlefshme, sepse ato mund të justifikohen si kushte të nevojshme për bashkëjetesën e qenieve të lira dhe kjo vlefshmëri nuk buron thjesht nga fakti që dikush i imponon. Megjithatë, ajo që e bën ligjin të ndryshëm nga morali është që këto rregulla janë të zbatueshme përmes forcës së autorizuar. Pa këtë element zbatimi, ne kemi të bëjmë me këshilla morale dhe ligji kërkon diçka më shumë.
Hans Kelsen, në Teoria e Pastër e Ligjit (1934/1967), e zhvillon këtë ide në një teori sistematike të natyrës së ligjit. Pyetja qendrore për Kelsenin është: çfarë e dallon ligjin nga rregullat e tjera shoqërore, si morali apo zakonet? Përgjigjja e tij është e qartë: elementi koerciv. Ligji është rend koerciv (Zwangsordnung), sistem normash që parashikojnë sanksione për shkelje (Kelsen, 1967, f. 33-34). Normat juridike dallohen nga normat morale pikërisht sepse ato përcaktojnë kushtet nën të cilat mund të përdoret forca e autorizuar. Për Kelsenin, çdo sistem juridik funksional ka monopol të koercionit të ligjshëm, domethënë autoritetin ekskluziv për të detyruar normat përmes përdorimit të forcës. Ky monopol e dallon shtetin nga banda e organizuar: të dyja përdorin forcë, por vetëm shteti e ka autoritetin legjitim për ta bërë këtë.
3.2 Problemi i ligjit ndërkombëtar: Ligj pa monopol të forcës?
Nëse e pranojmë konceptualizimin kantiano-kelsenian, që ligji dallohet nga normat e tjera shoqërore përmes elementit koerciv, atëherë ligji ndërkombëtar paraqet një problem konceptual të veçantë. Duhet të jem këtu i qartë: koercioni nuk është arsyeja pse njerëzit respektojnë ligjin. Shoferët në autostradë qëndrojnë në korsinë e tyre jo sepse frikësohen nga policia, por sepse e kuptojnë logjikën e rregullit dhe e pranojnë si të arsyeshëm. Shumica e njerëzve e respektojnë ligjin pa menduar fare për sanksionet. Koercioni nuk e bën ligjin efektiv; ai e dallon ligjin nga morali dhe rregullat e tjera shoqërore. Ky është thelbi i argumentit kantiano-kelsenian.
Sistemi ndërkombëtar nuk ka monopol të forcës dhe nuk ekziston organ qendror me autoritet dhe aftësi për të zbatuar rregullat ndaj shkelësve. Kjo ka çuar disa teoreticienë të argumentojnë se ligji ndërkombëtar nuk është vërtet ligj fare. John Austin-i (1832/1995) pohoi se ligji ndërkombëtar është vetëm moral ndërkombëtar pozitiv, domethënë sistem i opinioneve dhe sentimenteve që nuk arrin të jetë ligj i vërtetë (Austin, 1832/1995, f. 171). Hans Morgenthau (1940), duke vazhduar këtë linjë skeptike, argumentoi se ligjit ndërkombëtar i mungon elementi thelbësor i koercionit të centralizuar që e dallon ligjin nga normat e tjera shoqërore. Nëse Kanti dhe Kelseni kanë të drejtë, atëherë ligji ndërkombëtar pa ekzekutiv nuk është vërtet ligj në kuptimin e plotë; ai është më pranë moralit.
Një lexues kritik mund të kundërshtojë duke thënë: por tradita kantiane-kelseniane nuk është e vetmja qasje ndaj jurisprudencës; ka interpretime të tjera që nuk e vendosin koercionin në qendër të përkufizimit të ligjit. Ky kundërshtim meriton trajtim serioz.
H.L.A. Hart (1961), në veprën e tij themelore The Concept of Law, ofron alternativën më të njohur. Hart-i e argumenton që ligji ndërkombëtar ekziston si sistem rregullash që shtetet i trajtojnë si detyruese, edhe pse ai pranon se ky sistem është institucionalisht primitiv. Sipas Hartit, ligji përbëhet nga rregulla primare (norma substanciale që rregullojnë sjelljen) dhe rregulla sekondare (norma që identifikojnë burimin dhe procedurat e krijimit të rregullave). Ligji ndërkombëtar ndryshon nga ligji i brendshëm në tri mënyra kyçe: nuk ka legjislativ qendror, nuk ka gjykata me juridiksion të detyrueshëm universal dhe nuk ka sanksione të organizuara qendrore (Hart, 1961, f. 213-237). Këto karakteristika e bëjnë ligjin ndërkombëtar primitiv në kuptimin teknik, domethënë institucionalisht të pazhvilluar, por Hart-i argumenton se kjo nuk e bën atë jojuridik.
Ronald Dworkin-i (2013) shkon edhe më larg në artikullin e tij të fundit A New Philosophy for International Law. Dworkin-i refuzon pozitivizmin juridik që kërkon koercion të centralizuar si kusht i domosdoshëm për ligjin, dhe argumenton që ligji ndërkombëtar duhet kuptuar si pjesë e moralit politik. Sipas tij, duhet të imagjinojmë një gjykatë hipotetike ndërkombëtare me juridiksion të detyrueshëm dhe të pyesim: çfarë parimesh do të duhej të zbatonte kjo gjykatë? Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të na tregonte se çfarë kërkon ligji ndërkombëtar.
Si duhet t’u përgjigjemi këtyre kundërshtimeve? Ndaj Hartit: fakti që Harti e pranon se ligji ndërkombëtar është “primitiv” dhe i mungojnë rregullat sekondare të zhvilluara tregon se edhe ai e njeh problemin. Harti nuk argumenton se ligji ndërkombëtar funksionon njësoj si ligji shtetëror, por vetëm se nuk duhet mohuar statusi i tij juridik. Por, kjo është çështje terminologjie, jo çështje substance. Edhe nëse pranojmë terminologjinë e Hartit dhe e quajmë ligjin ndërkombëtar “ligj primitiv”, mbetet fakti që ky ligj nuk ka mekanizmin që e dallon ligjin nga morali. Ndaj Dworkin-it: John Tasioulas (2021), në kritikën e tij të artikullit të Dworkinit, vëren me të drejtë se kjo qasje ndërton “fantazi mbi fantazi” (fantasy upon fantasy). Dworkini supozon kushte institucionale që nuk ekzistojnë dhe që nuk ka mundësi reale të ekzistojnë në të ardhmen e parashikueshme. Nuk mjafton të imagjinojmë se çfarë do të vendoste një gjykatë hipotetike; duhet të shpjegojmë se si funksionon sistemi aktual në mungesë të kësaj gjykate.
Si funksionon pra sistemi aktual? Në mungesë të ekzekutivit qendror, ligji ndërkombëtar mbështetet në dy mekanizma zbatimi. I pari është vetë-ndihma (self-help): shtetet kanë të drejtë të përdorin forcë në vetëmbrojtje kur sovraniteti i tyre cenohet, siç është e kodifikuar në nenin 51 të Kartës së Kombeve të Bashkuara. Megjithatë, vetëmbrojtja është, sipas natyrës, e decentralizuar. Çdo shtet e vlerëson vetë nëse kushtet për vetëmbrojtje janë plotësuar dhe ky vetëvlerësim krijon mundësi të konsiderueshme për abuzim dhe keqinterpretim. I dyti është sistemi i sanksioneve kolektive përmes Këshillit të Sigurimit sipas Kapitullit VII të Kartës. Këshilli mund ta përcaktojë ekzistencën e kërcënimit për paqen dhe të vendosë masa që përfshijnë sanksione ekonomike ose forcë ushtarake.
Sistemi i sanksioneve kolektive ka dy probleme strukturore që e minojnë efektivitetin e tij. Problemi i parë është vetoja: pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit mund të bllokojnë çdo rezolutë. Kjo do të thotë që asnjë nga fuqitë e mëdha nuk mund të sanksionohet dhe as aleatët e tyre nëse një mbrojtës me veto është i gatshëm ta përdorë atë. Problemi i dytë është mungesa e forcës së përhershme. Neni 43 i Kartës parashikonte që shtetet anëtare të vendosnin forca të armatosura në disponim të Këshillit të Sigurimit, por këto marrëveshje nuk janë negociuar kurrë. Kombet e Bashkuara nuk kanë ushtri të përhershme; sanksionet ushtarake varen nga vendosja vullnetare e forcave nga shtetet anëtare.
Këto kufizime strukturore krijojnë atë që mund ta quajmë boshllëku i ekzekutivit: ligji ndërkombëtar ka norma, por mungon mundësia për t’i zbatuar ato kundër shkelësve të fuqishëm. Ky boshllëk nuk është defekt teknik që mund të korrigjohet me reforma institucionale; ai reflekton tensionin themelor midis sovranitetit si parim dhe nevojës për autoritet mbiveprimtar.
Pikëpamja ime në këtë artikull është se sistemi ndërkombëtar ka gjetur një kompromis për këtë dilemë: i ka deleguar funksionin ekzekutiv një shteti sovran të aftë dhe të gatshëm për të vepruar si polic botëror. Ky kompromis e ka zbutur dilemën midis dy alternativave të papërshtatshme: ose të kesh ekzekutiv ligjor formal (që do të kërkonte qeveri botërore) ose të pranosh që ligji ndërkombëtar nuk është vërtet ligj. Zgjidhja është e zgjuar: një shtet sovran merr autoritet moral për të vepruar sikur të kishte autoritet juridik mbi shtetet e tjera. Pyetja nëse ligji ndërkombëtar është ligj mbetet e hapur, por sistemi funksionon, sepse ligji dhe morali plotësojnë njëri-tjetrin. Aty ku ligji ndërkombëtar nuk arrin ta zbatojë vetveten juridikisht, njohja morale e një hegjemoni e mbush boshllëkun. Por, kjo njohje morale, siç do të shohim, është e brishtë dhe e kushtëzuar.
IV. Hegjemoni si zëvendësim për ekzekutivin: rasti i Shteteve të Bashkuara
4.1 Nga anarkia në rend: Logjika e stabilitetit hegemonik
Boshllëku i ekzekutivit në ligjin ndërkombëtar nuk ka mbetur i pambushur në praktikë. Në vend që të kemi anarkí të plotë, domethënë gjendjen hobbesiane të luftës së të gjithëve kundër të gjithëve, ne kemi parë lindjen e asaj që Charles Kindleberger-i (1973) e quajti stabilitet hegemonik. Teza e Kindleberger-it, e zhvilluar fillimisht për të shpjeguar ndryshimet midis periudhës së midis-luftërave dhe periudhës së pasluftës, argumenton se ekonomia ndërkombëtare kërkon një fuqi dominuese për të furnizuar të mirat publike: sigurinë e rrugëve detare, stabilitetin monetar, tregun e hapur për eksportet, kapitalin për investime. Pa një hegjemon të gatshëm dhe të aftë për ta luajtur këtë rol, sistemi bie në proteksionizëm, luftë monedhash dhe, përfundimisht, në recesion global, siç ndodhi në vitet 1930-të kur Britania nuk ishte më e aftë dhe Shtetet e Bashkuara nuk ishin ende të gatshme ta luanin rolin e stabilizuesit (Kindleberger, 1973).
Robert Gilpin-i (1981) e gjeneralizon këtë logjikë përtej ekonomisë. Ai argumenton që sistemi ndërkombëtar si i tërë kërkon hierarki për të qenë i qëndrueshëm. Shtetet nuk janë njësi të barabarta që lundrojnë në gjendje natyre, siç imagjinon Kenneth Waltz-i (1979) në teorinë e tij neorealiste; ato janë të pozicionuara në marrëdhënie hierarkike ku disa udhëheqin dhe të tjera ndjekin. Kjo hierarki lind nga një logjikë funksionale dhe nuk është thjesht produkt i forcës së pastër, edhe pse forca është e nevojshme. Hegjemoni ofron shërbime që u nevojiten shteteve tjera: ai krijon dhe mban institucione ndërkombëtare, siguron stabilitet dhe parashikueshmëri, dhe ofron mbrojtje ndaj kërcënimeve të përbashkëta. Në këmbim, shtetet e tjera e pranojnë lidershipin e tij dhe marrin përsipër një pjesë të kostove të sistemit.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Shtetet e Bashkuara dolën si hegjemoni i pasluftës. Ato ishin fituesi më i madh ushtarak dhe njëkohësisht ekonomia më produktive, me pothuajse gjysmën e prodhimit të brendshëm bruto botëror në vitin 1945. Shtetet e Bashkuara e përdorën këtë pozitë dominuese për të krijuar një rend institucional: Kombet e Bashkuara, sistemin e Bretton Woods-it që përfshinte Fondin Monetar Ndërkombëtar dhe Bankën Botërore, Marrëveshjen e Përgjithshme mbi Tarifat dhe Tregtinë që më vonë u bë Organizata Botërore e Tregtisë dhe një rrjet aleancash ushtarake me NATO-n në qendër. Këto institucione përfaqësonin atë që G. John Ikenberry (2001) e quan rend kushtetues, domethënë sistem ku edhe hegjemoni u nënshtrohet rregullave, duke krijuar parashikueshmëri që inkurajon bashkëpunimin.
Teoria realiste do të parashikonte që shtetet do të balancoheshin kundër hegjemonit, do të formonin aleanca për të kufizuar fuqinë amerikane. Dhe, megjithatë, për dekada, kjo nuk ndodhi në shkallë të gjerë. Përkundrazi, shtetet radhiteshin për të hyrë në sistemin amerikan, për të pranuar mbrojtjen amerikane, për të integruar ekonomitë e tyre në rendin e udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara. Kjo paraqet një enigmë teorike që kërkon shpjegim.
4.2 Strehimi dhe reciprociteti asimetrik
Përgjigjja ndaj kësaj enigme qëndron në atë që Baldur Thorhallsson-i dhe kolegët e tij e kanë konceptualizuar si nevoja për strehim, një koncept që na detyron ta rishikojmë mënyrën se si e kuptojmë marrëdhënien midis shteteve të mëdha dhe të vogla. Teoria tradicionale e marrëdhënieve ndërkombëtare, e dominuar nga perspektiva realiste, i sheh të gjitha marrëdhëniet e fuqisë si fundamentalisht shfrytëzuese. Kur një shtet i madh ndihmon një shtet të vogël, kjo shihet si instrument i dominimit, si mënyrë për të zgjeruar ndikimin dhe për të kufizuar autonominë e shtetit më të vogël. Ka diçka të vërtetë në këtë pikëpamje; fuqitë e mëdha sigurisht që kërkojnë të maksimizojnë influencën e tyre. Megjithatë, kjo pikëpamje e redukton çdo marrëdhënie në shfrytëzim dhe nuk e kap kompleksitetin e marrëdhënieve që janë, në të njëjtën kohë, hierarkike dhe reciproke.
Teoria e strehimit fillon nga njohja që shtetet e vogla kanë vullnerabilitete strukturore të lidhura me madhësinë në vetvete. Një popullsi e vogël do të thotë ekonomi e vogël, që do të thotë aftësi e kufizuar për të mbajtur ushtri moderne, për të zhvilluar ekspertizë të gjerë administrative, për të prodhuar shpikje dhe kulturë në nivelin e nevojshëm për të mbajtur një shoqëri moderne. Edhe shtete relativisht të begatshme, si Islanda ose Luksemburgu, përballen me kufizime strukturore që lidhen me madhësinë e tyre. Ato mund të kenë sisteme universitare funksionale dhe institucione akademike të zhvilluara, por jo të njëjtën thellësi dhe shtrirje specializimi që i karakterizon vendet e mëdha. Po ashtu, kapaciteti i tyre diplomatik është domosdoshmërisht selektiv, me prani të kufizuar në arenën ndërkombëtare, dhe siguria ushtarake mbështetet pjesërisht ose plotësisht në marrëveshje aleance, për shkak të mungesës së forcave të armatosura të plota ose të kapaciteteve të mjaftueshme për mbrojtje autonome. Këto vullnerabilitete krijojnë nevojë për strehim në tri dimensione që Thorhallsson-i i identifikon si: politik, që përfshin mbrojtje ushtarake dhe diplomatike; ekonomik, që përfshin qasje në tregje dhe stabilitet financiar; dhe shoqëror, që përfshin lidhje kulturore dhe qasje në shkencë (Thorhallsson et al., 2019).
Le ta konkretizojmë këtë përmes rastit të vendeve nordike. Norvegjia, Danimarka dhe Islanda janë shoqëri të pasura dhe demokratike, me institucione të qëndrueshme dhe identitete të konsoliduara kombëtare. Ato kanë pasur gjithmonë interes të fortë në ruajtjen e autonomisë së tyre politike. Megjithatë, të tria zgjodhën që nga fillimi të jenë anëtare themeluese të NATO-s. Kjo zgjedhje bëhet e kuptueshme në dritën e kontekstit historik të Luftës së Ftohtë. Norvegjia ndante kufi të drejtpërdrejtë me Bashkimi Sovjetik, Danimarka kontrollonte pika kyçe të hyrjes në Detin Baltik dhe Islanda zinte një pozicion strategjik në Atlantikun Verior. Këto rrethana krijonin vullnerabilitete strukturore që nuk mund të adresoheshin në mënyrë efektive vetëm përmes kapaciteteve kombëtare. Anëtarësimi në NATO, dhe veçanërisht strehimi brenda ombrellës së sigurisë amerikane, u mundësoi këtyre vendeve ta reduktonin presionin strategjik, të shmangnin forma të vazhdueshme akomodimi ndaj fuqisë sovjetike dhe të mbanin shoqëritë e tyre të hapura dhe sistemet e tyre politike demokratike. Për një shtet si Islanda, pa ushtri të përhershme dhe me popullsi shumë të vogël, kjo ishte një mënyrë për ta transformuar një ekspozim gjeopolitik të pashmangshëm në një marrëdhënie sigurie të institucionalizuar.
Çështja filozofike kyçe qëndron këtu: shtetet e vogla janë aktorë racionalë që i vlerësojnë opsionet e tyre dhe zgjedhin partnerë për strehim bazuar në një llogaritje të kujdesshme të interesave të tyre. Ata nuk janë thjesht viktima që presin të shpëtohen, por brenda kufijve të pushtetit të tyre e ushtrojnë vullnetin e tyre politik. Shtetet e Bashkuara përfitonin gjithashtu nga kjo marrëdhënie. Ato siguronin baza ushtarake që e zgjeronin ndjeshëm shtrirjen e veprimit të tyre strategjik, krijonin aleanca që u jepnin ndërhyrjeve të tyre një formë legjitimiteti politik, hapnin tregje për eksportet amerikane dhe ofronin hapësira tërheqëse për investime, si edhe e konsolidonin njohjen dhe statusin e tyre si udhëheqëse të asaj që quhej bota e lirë. Ky reciprocitet, edhe pse qartësisht asimetrik në terma të fuqisë relative, e bëri marrëdhënien të ndryshme nga marrëdhëniet e dominimit.
Delegimi de facto i funksionit ekzekutiv një fuqie si Shtetet e Bashkuara nuk shpjegohet, në radhë të parë, nga pranueshmëria morale e kushteve të ofruara, por nga një domosdoshmëri strukturore që buron nga vetë logjika e sovranitetit dhe e ligjit ndërkombëtar. Kjo do të thotë se miratimi normativ që përfshihet në këtë delegim nuk është pohim se kushtet janë të drejta në vetvete, por pranim i arsyeshëm i një zgjidhjeje jo-ideale, në mungesë të alternativave simetrike, me synim shmangien e një gjendjeje edhe më të rrezikshme të arbitraritetit dhe pasigurisë. Në një sistem të ndërtuar mbi shtete sovrane formalisht të barabarta, ku ligji kërkon detyrim, por ku detyrimi nuk mund të centralizohet pa shkatërruar ose, në rastin më të mirë, radikalisht kufizuar, vetë sovranitetin, boshllëku ekzekutiv mbushet në mënyrë të pashmangshme nga një shtet që ka kapacitetin material për ta bërë këtë. Kjo është arsyeja themelore se pse shtetet, përfshirë shtetet e vogla, pranojnë në praktikë të delegojnë pjesë të sovranitetit të tyre, pavarësisht se në teori mbeten sovrane. Ky delegim përfshin një akt miratimi normativ dhe njohjeje morale, pa të cilin marrëdhënia do të ishte thjesht dominim ose kolonizim. Fakti që kjo njohje jepet, nuk shpjegohet nga barazia e kushteve ose nga zgjedhje morale midis alternativave simetrike, por nga një ngërç strukturor në rendin ndërkombëtar që i shtyn shtetet të pranojnë një zgjidhje jo-ideale. Siç kemi parë, shtetet e vogla hyjnë në aleanca me fuqi të mëdha jo vetëm për shkak të këtij ngërçi strukturor, por edhe për arsye praktike që rrjedhin nga ai: për ta mbrojtur sovranitetin e tyre nga kërcënimet e jashtme dhe për të siguruar forma mbrojtjeje që ligji ndërkombëtar, në mungesë të ekzekutivit efektiv, nuk mund t’ua garantojë.
Nga kjo, megjithatë, nuk rrjedh që mënyra se si hegjemonia ushtrohet është normativisht e parëndësishme. Pikërisht këtu bëhet i dobishëm kriteri i justifikueshmërisë që T. M. Scanlon zhvillon në What We Owe to Each Other (1998). Scanlon-i nuk shpjegon se pse shtetet hyjnë në marrëdhënie hegemonike; ai ofron një standard për të vlerësuar nëse këto marrëdhënie mund të ruhen si të qëndrueshme nga pikëpamja normative. Pyetja nuk është nëse hegjemonia është e nevojshme, sepse kjo rrjedh nga struktura e sistemit, por nëse veprimet e hegjemonit mund t’u justifikohen atyre që varen prej tij në terma që ata nuk mund t’i refuzojnë në mënyrë të arsyeshme (Scanlon, 1998, f. 153). Ky standard na lejon të shpjegojmë se pse njohja morale e hegjemonit është e kushtëzuar dhe e revokueshme, edhe pse roli i tij strukturor mbetet i pashmangshëm në mungesë të një alternative ligjore institucionale.
4.3 Njohja juridike dhe njohja morale: Një dallim konceptual themelor
Tani jemi në pozitë të bëjmë dallimin qendror për argumentin tonë: dallimin midis njohjes juridike formale dhe njohjes morale de facto. Ky dallim shpesh ngatërrohet në diskutimet për legjitimitetin ndërkombëtar dhe konfuzioni krijon keqkuptim serioz për natyrën e hegemonit amerikan.
Njohja juridike krijohet përmes instrumenteve formale juridike: traktate të ratifikuara, rezoluta të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe vendime të gjykatave ndërkombëtare. Kur një shtet njihet juridikisht nga shtetet e tjera si sovran, ai fiton statusin juridik që bart të drejta dhe detyrime specifike nën ligjin ndërkombëtar. Kjo njohje është eksplicite, e formalizuar dhe krijon detyrime juridike pozitive.
Njohja morale, ndryshe nga njohja juridike, nuk është e kodifikuar formalisht dhe nuk krijon të drejta juridike pozitive në kuptimin e ngushtë ligjor të fjalës. Ajo lind nga modeli i sjelljes: nga bashkëpunimi i vazhdueshëm, nga pranimet e heshtura, nga mungesa e kundërshtimit sistematik. Më konkretësisht, njohja morale në kontekstin hegjemonik shprehet përmes asaj që mund ta quajmë pranimi normativ: prirja e shteteve të tjera për të pranuar gjykimin e hegjemonit në çështje të caktuara, për të kërkuar udhëheqjen e tij në kriza, për të mos e sfiduar në mënyrë fundamentale autoritetin e tij brenda sferës së tij të interesit. Ky pranim nuk është formë e kodifikuar, megjithatë ai është real dhe ka pasoja konkrete. Kur një shtet i vogël përballet me kërcënim, ai i drejtohet hegjemonit dhe zakonisht nuk u drejtohet organizmave formale ndërkombëtare. Kur ka mosmarrëveshje të pazgjidhshme, shtetet presin që hegjemoni të ndërmjetësojë ose të vendosë.
Shtetet e Bashkuara kurrë nuk kanë pasur njohje juridike formale si zbatues të ligjit ndërkombëtar ose si polic i botës. Nuk ka rezolutë të Këshillit të Sigurimit që i autorizon Shtetet e Bashkuara në përgjithësi të ndërhyjnë për ta zbatuar ligjin ndërkombëtar. Nuk ka traktat që e krijon rolin e hegjemonit me të drejta dhe detyrime të specifikuara. Në fakt, Shtetet e Bashkuara shpesh kanë qenë skeptike ose hapur armiqësore ndaj institucioneve juridike ndërkombëtare që pretendonin të kenë autoritet mbi veprimet amerikane. Ato refuzuan ta njohin juridiksionin e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në shumë çështje, refuzuan ta ratifikojnë Statutin e Romës që krijoi Gjykatën Penale Ndërkombëtare dhe kaluan, madje, Aktin për Mbrojtjen e Personelit Amerikan të Shërbimit (2002) që autorizon përdorimin e forcës për të çliruar amerikanë ose aleatë të mbajtur nga Gjykata Penale Ndërkombëtare. Kjo është sjellje që nuk është në përputhje me nënshtrimin ndaj ligjit ndërkombëtar në kuptimin që një shtet normal i nënshtrohet.
Sidoqoftë, mungesa e një mandati juridik të përgjithshëm nuk i pengoi Shtetet e Bashkuara të fitonin një rol zbatues de facto në rendin ndërkombëtar. Ky rol u mbështet në një formë njohjeje morale dhe politike që u prodhua historikisht përmes bashkëpunimit të aleatëve dhe të shteteve që, përballë alternativave më të këqija, e pranuan lidershipin amerikan si mënyrë për ta bërë të mundur veprimin kolektiv. Rasti i Kuvajtit në vitin 1990 e ilustron këtë logjikë: ndërhyrja u udhëhoq nga SHBA-ja, por u bë e mundur edhe sepse u krijua një koalicion shumëkombësh dhe sepse Këshilli i Sigurimit e autorizoi përdorimin e forcës për çlirimin e Kuvajtit. Kjo është e rëndësishme për argumentin tonë: në momente krize, sistemi funksionon kur një aktor i fuqishëm arrin të marrë përsipër rolin ekzekutiv dhe të prodhojë një formë pajtimi praktik nga të tjerët, pajtim që nuk vjen nga një rregull juridik që i jep atij status të posaçëm, por nga një gjykim politik se kjo zgjidhje është më e pranueshme se alternativa e mosveprimit.
V. Erozion i njohjes: nga fiktioni i dobishëm te zbulimi i dominimit
5.1 Dy interpretime të njohjes morale
Transformimi që po ndodh sot nuk është thjesht kalim nga sjellja e mirë në sjellje të keqe. Shtetet e Bashkuara kanë kryer gjithmonë veprime që mund të kritikohen: mbështetje të diktatorëve, ndërhyrje të pajustifikuara, shkelje të të drejtave të njeriut. Ajo që është e re nuk është sjellja problematike; është heqja e velit të justifikimit. Transformimi është nga një hegjemon që e konsideronte njohjen morale si të nevojshme dhe të vlefshme, në një hegjemon që e sheh atë si të panevojshme dhe, madje, si pengesë për ushtrimin e fuqisë. Ky transformim zbulon një pyetje themelore që kishte mbetur e paqartë: çfarë ishte saktësisht njohja morale që e gëzonin Shtetet e Bashkuara? Ekzistojnë dy interpretime të mundshme dhe tensioni midis tyre ka rëndësi të madhe filozofike.
Interpretimi i parë është ai që mund ta quajmë interpretimi normativ. Sipas këtij interpretimi, njohja morale reflektonte një marrëveshje të vërtetë, edhe pse asimetrike, midis hegjemonit dhe shteteve të tjera. Shtetet e Bashkuara ofruan strehim real dhe, në këmbim, shtetet e tjera e pranonin lidershipin amerikan. Kjo marrëveshje kishte kufizime reale: Shtetet e Bashkuara duhej t’i justifikonin veprimet e tyre, duhej ta ruanin dukjen e konsistencës, duhej ta respektonin të paktën formalitetin e proceseve ndërkombëtare. Këto kufizime ishin reale, sepse shkelja e tyre do ta gërryente njohjen që mundësonte ushtrimin e autoritetit.
Interpretimi i dytë është ai që mund ta quajmë interpretimi cinist. Sipas këtij interpretimi, njohja morale ishte thjesht fiksion i dobishëm, ritual bosh që fshihte realitetin e dominimit të pastër. Shtetet e vogla bashkëpunonin thjesht sepse nuk kishin zgjedhje dhe pranimi i legjitimitetit të lidershipit amerikan nuk ishte faktor. Justifikimet dhe proceset ishin vetëm kostume që i veshte fuqia e zhveshur.
Kryeministri kanadez, Mark Carney, në fjalimin e tij në Forumin Ekonomik Botëror në Davos në janar 2026, ofroi një formulim të mprehtë të interpretimit cinist: “Për dekada, vende si Kanadaja përparuan nën atë që e quanim rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla. U bashkuam me institucionet e tij, lavdëruam parimet e tij, përfituam nga parashikueshmëria e tij. Ne e dinim që historia e rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla ishte pjesërisht e rreme, që më të fortët do të përjashtonin veten kur u pëlqente, që rregullat tregtare zbatoheshin në mënyrë asimetrike dhe që ligji ndërkombëtar zbatohej me ashpërsi të ndryshme varësisht nga identiteti i të akuzuarit ose i viktimës. Ky fiksion ishte i dobishëm, dhe hegjemonia amerikane në veçanti ndihmoi të ofronte të mira publike. Morëm pjesë në rituale dhe kryesisht shmangëm thirrjen e boshllëqeve midis retorikës dhe realitetit. Kjo marrëveshje nuk funksionon më. Më lejoni të jem i drejtpërdrejtë: jemi në mes të një shkëputjeje, jo të një tranzicioni.”
Ky formulim është i sinqertë në pranimin e hipokrizisë së kaluar. Diagnoza e Carney-t përputhet me kritikën akademike të ligjit ndërkombëtar, edhe pse nga perspektiva të ndryshme. Martti Koskenniemi (1989/2005) ka argumentuar se ligji ndërkombëtar lëkundet midis apologjisë për pushtetin shtetëror dhe utopisë së paarritshme, duke e bërë strukturalisht të paaftë të kufizojë pushtetin. Nga perspektiva post-koloniale, Antony Anghie (2004) dhe Balakrishnan Rajagopal-i (2026) shkojnë më tej: ligji ndërkombëtar nuk është thjesht i paaftë, por historikisht u formësua për të shërbyer ambiciet imperiale. Sipas Rajagopal-it, momenti aktual dallohet jo nga paligjshmëria, por nga braktisja e vetë pretencës që ligji kufizonte ambicien imperiale – “maska ka rënë.” Carney, duke folur si kryeministër i një vendi perëndimor, arrin në përfundim të ngjashëm: rendi ishte “pjesërisht i rremë” dhe funksiononte si “trillim i dobishëm.”
5.2 Kundër reduktimit cinist
Interpretimi cinist, megjithëse tërheqës në thjeshtësinë e tij, është filozofikisht i pasaktë për disa arsye.
Së pari, ai ngatërron faktin që normat shkeleshin selektivisht me pretendimin që normat ishin thjesht fasadë. Ekziston një dallim themelor midis një sistemi ku normat ekzistojnë dhe fuqitë e mëdha duhet t’i justifikojnë veprimet e tyre, edhe nëse justifikimet janë të dobëta ose hipokrite, dhe një sistemi ku nuk ka as pretendim për norma dhe fuqia e pastër vendos. Hipokrízia, siç ka argumentuar Judith Shklar-i (1984), është tributi që vesi i paguan virtytit. Kur Shtetet e Bashkuara duhej të mobilizonin argumente për demokracinë dhe të drejtat e njeriut, edhe kur këto argumente ishin të diskutueshme, kjo krijonte një lloj vetëkufizimi. Ato nuk mund të vepronin plotësisht arbitrarisht, sepse duhej ta ruanin dukjen e konsistencës.
Së dyti, interpretimi cinist nuk mund të shpjegojë se pse Shtetet e Bashkuara në fakt u kufizuan në shumë raste. Nëse njohja morale ishte thjesht kostum dekorativ, pse Shtetet e Bashkuara nuk vepruan më shpesh në mënyrë plotësisht arbitrare? Pse u përpoqën të siguronin rezoluta të Këshillit të Sigurimit, edhe kur mund të kishin vepruar pa to? Pse investuan kaq shumë në ndërtimin dhe mbajtjen e institucioneve ndërkombëtare? Përgjigjja është se njohja morale kishte kosto reale kur humbej dhe përfitime reale kur mbahej. Ajo nuk ishte thjesht trillim apo maskë.
Së treti, interpretimi cinist është auto-refuzues në një kuptim të rëndësishëm. Nëse njohja morale ishte thjesht trillim, atëherë çfarë po humbet tani? Pse duhet shqetësuar Carney ose kushdo tjetër për sjelljen e re amerikane? Nëse rendi ishte gjithmonë dominim i pastër i veshur me kostum, atëherë heqja e kostumit nuk ndryshon asgjë substanciale. Megjithatë, Carney qartësisht beson se diçka substanciale ka ndryshuar, se jemi në mes të një shkëputjeje, jo të një tranzicioni. Ky tension zbulon që edhe ai, në nivelin e thellë, e njeh se njohja morale kishte substancë që tani po humbet.
VI. Përfundim: interregnumi dhe kufiri i rendit aktual
Kriza që po përjeton rendi ndërkombëtar nuk mund të kuptohet si një grumbull shkeljesh të rastësishme ose si dështim episodik i respektimit të normave. Ajo shënon një çarje më të thellë në vetë mekanizmin që e ka bërë ligjin ndërkombëtar të funksionojë në mungesë të një organi ekzekutiv të përgjithshëm. Në kuptimin gramscian, bëhet fjalë për një interregnum, një fazë ku format ekzistuese të autoritetit e kanë humbur besueshmërinë, ndërsa format alternative ende nuk janë institucionalizuar (Gramsci, 1971). Fenomenet që shfaqen në këtë periudhë nuk janë aksidente kontingjente, por simptoma të një rendi që nuk arrin më ta mbajë veten përmes arsyeve që e justifikonin. Pikërisht këtë kemi parë në erozionin e pritshmërisë se ushtrimi de facto i funksionit ekzekutiv ndërkombëtar do të sillet si ruajtës i rregullave dhe jo si pronar i tyre, një pritshmëri pa të cilën ligji ndërkombëtar humbet funksionin e tij stabilizues.
Argumenti qendror i këtij artikulli është se sovraniteti dhe ligji ndërkombëtar janë të ndërvarur në mënyrë strukturore. Sovraniteti krijon kushtet e ekzistencës së ligjit ndërkombëtar përmes barazisë juridike të shteteve, ndërsa ligji ndërkombëtar synon ta stabilizojë këtë pluralitet sovranitetesh përmes normave të përgjithshme. Megjithatë, kjo lidhje mbart një tension të pazgjidhur: mungesën e një autoriteti zbatues që do ta bënte ligjin detyrues në kuptimin e plotë. Karta e Kombeve të Bashkuara e afirmon barazinë sovrane të shteteve, por e vendos zbatimin vendimtar të sigurisë kolektive në një arkitekturë që pasqyron pabarazitë reale të fuqisë. Për këtë arsye, rendi ndërkombëtar ka funksionuar historikisht përmes një zëvendësimi praktik, ku një hegjemoni merr përsipër rolin ekzekutiv de facto përmes njohjes morale të të tjerëve dhe jo përmes një mandati juridik të përgjithshëm. Ky zëvendësim ka qenë i qëndrueshëm vetëm për aq kohë sa sjellja e hegjemonit perceptohej si e kufizuar nga arsye justifikimi që të tjerët mund t’i pranonin.
Kjo nyje problematike ishte e dukshme edhe për Kantin. Në Paqja e Përhershme, ai argumenton se marrëdhëniet ndërmjet shteteve mbeten në një gjendje natyrore për aq kohë sa nuk ekziston një autoritet juridik i përbashkët që mund të zbatojë detyrimet. Një gjendje e tillë është strukturalisht e paqëndrueshme, sepse ligji pa zbatim mbetet i kushtëzuar nga vullneti i palëve. Megjithatë, Kanti është po aq i vetëdijshëm për rrezikun që një shtet botëror, i pajisur me aparat koerciv, do të përbënte për lirinë dhe autonominë politike të komuniteteve. Për këtë arsye, ai e paraqet ligën e shteteve si një zgjidhje provizore, jo sepse ajo e zgjidh problemin e zbatimit, por sepse shmang një të keqe më të madhe (Kant, 1795/1991). Tensioni që del këtu, midis nevojës për zbatim dhe rrezikut të dominimit, është pikërisht ai që ka strukturuar analizën e këtij artikulli.
Në këtë kontekst, kritika bashkëkohore e sovranitetit ndihmon për ta artikuluar kufirin normativ të rendit ekzistues pa ofruar domosdoshmërisht një alternativë të gatshme. Daniel Loick-u argumenton se lidhja e ligjit me sovranitetin dhe me monopolizimin e dhunës prodhon përjashtime strukturore dhe forma të dhunës së legjitimuar që ligji pretendon t’i tejkalojë (Loick, 2018). Edhe pse kjo kritikë nuk ofron një zgjidhje institucionale të realizueshme në afat të shkurtër, sidomos duke pasur parasysh konfliktet reale të interesit dhe pushtetit, ajo funksionon si standard kritik. Ajo na kujton se çdo përpjekje për ta mbushur boshllëkun e zbatimit përmes forcimit të autoritetit mbart rrezikun e arbitraritetit dhe kërkon kufizime normative të forta për të mos u shndërruar në dominim të institucionalizuar.
Nga kjo analizë dalin dy përfundime të përmbajtura. Së pari, reformat e ligjit ndërkombëtar që nuk e adresojnë drejtpërdrejt problemin e zbatimit e riprodhojnë brishtësinë e rendit aktual, pavarësisht nga vullneti i mirë normativ që i shoqëron. Së dyti, për shtetet e vogla, sovraniteti mbetet një mbrojtje minimale kundër imponimit të jashtëm në kushte mosmarrëveshjeje morale të qëndrueshme, edhe pse ai nuk garanton drejtësi substanciale. Në mungesë të mekanizmave të paanshëm zbatimi, alternativa ndaj sovranitetit mbetet e hapur në parim, por në praktikë rrezikon ta marrë formën e përzgjedhjes dhe dominimit nga të fuqishmit. Në këtë kuptim, interregnumi aktual është njëkohësisht moment rreziku dhe moment qartësie: ai tregon se rendi i pasluftës nuk e kishte zgjidhur problemin e ligjit pa ekzekutiv, por e kishte administruar përmes hegjemonisë. Pyetja që mbetet e hapur nuk është thjesht nëse ky rol do të vazhdojë, por nëse mund të mendohet një arkitekturë ku zbatimi i ligjit të mos varet nga vullneti i një shteti të vetëm. Kjo pyetje nuk ka përgjigje të gatshme, por ajo përcakton kufirin konceptual të rendit ndërkombëtar në të cilin po jetojmë.
Referenca
Anghie, A. (2004). Imperialism, sovereignty and the making of international law. Cambridge University Press.
Austin, J. (1832/1995). The province of jurisprudence determined. Cambridge University Press.
Bodin, J. (1576/1992). On sovereignty: Four chapters from The Six Books of the Commonwealth (J. H. Franklin, Ed. & Trans.). Cambridge University Press.
Buchanan, A. (2004). Justice, legitimacy, and self-determination: Moral foundations for international law. Oxford University Press.
Croxton, D. (1999). The Peace of Westphalia of 1648 and the origins of sovereignty. The International History Review, 21(3), 569-591.
Dworkin, R. (2013). A new philosophy for international law. Philosophy & Public Affairs, 41(1), 2-30.
Gilpin, R. (1981). War and change in world politics. Cambridge University Press.
Hart, H. L. A. (1961). The concept of law. Oxford University Press.
Ikenberry, G. J. (2001). After victory: Institutions, strategic restraint, and the rebuilding of order after major wars. Princeton University Press.
International Court of Justice. (1971). Legal consequences for states of the continued presence of South Africa in Namibia (South West Africa) notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970), Advisory Opinion. ICJ Reports 1971, p. 16.
Kant, I. (1795/1991). Perpetual peace: A philosophical sketch (H. B. Nisbet, Trans.). In Political writings (pp. 93–130). Cambridge University Press.
Kant, I. (1797/1996). The metaphysics of morals (M. Gregor, Trans.). Cambridge University Press.
Katzenstein, P. J. (1985). Small states in world markets: Industrial policy in Europe. Cornell University Press.
Kelsen, H. (1967). Pure theory of law (M. Knight, Trans.). University of California Press.
Kindleberger, C. P. (1973). The world in depression, 1929-1939. University of California Press.
Koskenniemi, M. (2005). From apology to utopia: The structure of international legal argument (Reissue with a new epilogue). Cambridge University Press. (Original work published 1989).
Loick, D. (2018). A critique of sovereignty (A. DeMarco, Trans.). Rowman & Littlefield International.
Mill, J. S. (1859/1989). On liberty. Cambridge University Press.
Morgenthau, H. J. (1940). Positivism, functionalism, and international law. American Journal of International Law, 34(2), 260-284.
Osiander, A. (2001). Sovereignty, international relations, and the Westphalian myth. International Organization, 55(2), 251-287.
Rajagopal, B. (2026, January 23). International law in, and as, crisis: Legal breakdown and the struggle for transformation. Verfassungsblog – On Matters Constitutional. https://verfassungsblog.de/international-law-in-and-as-crisis/
Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press.
Rawls, J. (1999). The law of peoples. Harvard University Press.
Roth, B. R. (2011). Sovereign equality and moral disagreement: Premises of a pluralist international legal order. Oxford University Press.
Rothstein, R. L. (1968). Alliances and small powers. Columbia University Press.
Scanlon, T. M. (1998). What we owe to each other. Harvard University Press.
Shklar, J. N. (1984). Ordinary vices. Harvard University Press.
Tasioulas, J. (2021). “Fantasy upon fantasy”: Some reflections on Dworkin’s philosophy of international law. Jus Cogens, 3, 33-50.
Thorhallsson, B., Steinsson, S., & Kristinsson, T. (2019). Small states and shelter theory. In B. Thorhallsson (Ed.), Small states and shelter theory: Iceland’s external affairs (pp. 1-23). Routledge.
Thucydides. (1972). History of the Peloponnesian War (R. Warner, Trans.). Penguin Classics.
United Nations. (1945). Charter of the United Nations. United Nations.
Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. McGraw-Hill.
